سرنوشت محتوم ماهیهای قرمز پس از نوروز
از سفره «هفتسین» به سطل زباله
مونا حسینی
بچه هفت، هشتساله خانواده «سین» زیر بار نخریدن ماهی قرمز نرفته هرچند پدر و مادرش به سبک خیلی از طرفداران محیطزیست در سالهای اخیر، بنا داشتهاند امسال عید توی تنگشان شمع روشن بگذارند عوض ماهی قرمز. از بچه اصرار از آنها انکار. به بچه در آن سن و سال هم نمیشود توضیح داد که حیوان میمیرد و گناه دارد و... . دست آخر بچه با یک ماهی لاستیکی قرمز توی تنگ سر سفره هفتسین عکس میگیرد. اما مشابه خانواده سین زیاد نیستند. اقبال به داشتن ماهی قرمز هفتسین آنقدر هست که دم دمای عید، پیادهروها پر بشود از کوچولوهای قرمز و نارنجی و طلایی که توی تنگ یا آکواریوم میرقصند. هیجان خرید باقی تکههای هفتسین یک طرف، خرید ماهی طرف دیگر، هرچند سفره هفتسین که برچیده شود از آن همه هیجان، چیزی باقی نمیماند. ماهی یا محکوم میشود به مردن توی یک فضای تنگ یا اگر خیلی خوششانس باشد و خوب نگهش دارند، بماند تا سال دیگر یا اینکه رها شود در حوض پارکها. زیستگاه اصلی ماهی قرمز، رودخانه است. اینجوری است که هیچیک از این راهها برای یک ماهی قرمز سرنوشت خوبی نیست. این را اگر بپذیریم که بخش قابلتوجهی از مردم هنوز ماهی قرمز میخرند، سرنوشت
خیلی از این ماهیها، به همین اندازه غمانگیز است. در سالهای اخیر، گروهها و انجمنهای فعال در زمینه محیطزیست تلاش کردهاند ماهی قرمز را از این سرنوشت ناخوشایند نجات دهند، هرچند تلاشها نتیجهای درخور نداشته است، اما ماهی قرمزها بعد از اینکه رسالتشان را توی سفرههای هفتسین به انجام رساندند، به کجا میروند؟ سرنوشت ماهیهای قرمز خیلی وابسته است به حال و حوصله صاحبانشان. آنها ماهی قرمز خریدهاند و به زندگی ماهی اهمیت بیشتری میدهند، تنگی بزرگتر تدارک میبینند و احیانا اکسیژنرسانی و تصفیه آب هم اضافه میکنند تا ماهی بیشتر زنده بماند. برخی دیگر ماهی را برمیدارند میبرند پارک و در حوضی، حوضچهای جایی رها میکنند. برخی ماهیها را دست میگیرند تا رودی، رودخانهای، برکهای در طبیعت و بیآنکه بدانند نتیجه این رهایی در طبیعت چیست، آنها را به آب میسپارند. برخی دیگر هم تنگ را میگذارند یک گوشه تا ماهی از این زندگی تنگ یا بیماری بمیرد. «سیدجاوید آلداوود»، رییس انجمن حمایت از حیوانات، درمورد سرنوشت محتوم ماهیهای قرمز به «شرق» میگوید: «ماهیهای قرمز بهطور معمول پس از چند روز میمیرند. کمتر دیده شده است که
ماهی سال قبل زنده باشد.» این البته در جایی است که ماهیهای قرمز سفرههای هفتسین رودخانهای هستند و دوره زندگی آنها در حدود دو تا سهسال است. او در مورد تلاشها در راستای منصرفکردن مردم از خرید ماهی قرمز میگوید: «بر اساس مطالعات انجامشده، ماهی قرمز از سنتی که چینیها داشتند به سفره هفتسین ایرانیها رسیده بود. هنگامی که ما این موضوع را مطرح کردیم که ماهی قرمز اساسا در سنت ایرانیها وجود نداشته است، برخی از افراد جامعه با تصور اینکه این مورد هم از مواردی است که سعی در ازبینبردن سنت نوروز دارد، مقابل آن موضع گرفتند و ماهی قرمز کماکان در سفرههای هفتسین باقی ماند.» او معتقد است حتی با وجود اینکه روی بیماریهایی که ممکن است از طریق ماهی قرمز به انسان منتقل شود، مانور داده شد، کماکان دیدگاهها درمورد خرید و نگهداری از ماهی قرمز در سفره هفتسین در سالهای اخیر تغییر چندانی نکرده است؛ ضمن اینکه واردات این ماهیها نیز در سالهای اخیر آزادتر شد و برخی شهرداریها هم اقدام به فروش آنها کردند و این خود به ادامه روند خرید ماهی قرمز دامن زد. به گفته آلداوود، در سالهای اخیر در مواردی طرح جمعآوری ماهیهای
قرمز بعد از نوروز انجام شد که البته موفق نبود. بیشتر مردم، این ماهیها را به پارکها منتقل میکردند و هنگامی که ماهیها را در حوض پارکها میریختند، بیماری ماهیها به همه منتقل میشد و این در نهایت به مرگ آنها میانجامید. انجمن دیدهبان حقوق حیوانات هم از جمله گروههای محیطزیستی است که در سالهای اخیر تلاش کرده است مردم را از خرید ماهی قرمز منصرف کند. «شهرام امیرشریفی»، مدیرعامل این انجمن درمورد تاثیر این تلاشها میگوید: «در مورد عموم مردم این تلاشها نتیجه چندانی نداشت اما در مورد طرفداران و گروههای نزدیک به محیطزیست این تلاشها توانست حدود 80درصد از مردم را از خرید ماهی قرمز منصرف کند.» برخی از افراد هم گویا همه استانداردها را در مورد نگهداری از ماهیها رعایت کردهاند و توانستهاند جانور را تا دو، سه سال زنده نگه دارند. این استانداردها عبارت است از مواردی مانند تنگ بزرگتر، سیستم اکسیژنرسانی و جایی مناسب؛ برای مثال در تراس خانه. اما در هر حال و با یک نگاه کلی، بخش قابلتوجهی از ماهیهای قرمز بعد از چند روز میمیرند. اما آنها که نمیمیرند چه سرنوشتی خواهند داشت؟ «امیرشریفی» در اینباره میگوید:
«یک عده از افراد، ماهیها را در سیزدهبدر در رودخانهها و برکهها رها میکنند. مواردی هم دیده شده است که ماهی را در آب دریای خزر رها کردهاند.» و البته که باید توجه داشت آب خزر شور است و ماهیهای قرمز رودخانهای در آب شیرین زندگی میکنند. او معتقد است که این شیوهها جملگی مردود هستند: «رهاکردن ماهیهای قرمز در جاهایی که اکوسیستم طبیعی مانند برکه یا رودخانه وجود دارد، مردود است. این ماهیها عموما ماهیهای وارداتی هستند و برای اکوسیستم ایران گونه مهاجم به حساب میآیند.» بخشی از ماهیها اما در حوضچههای پارکها رها میشوند. این احتمالا ایده بهتری است هرچند امیرشریفی معتقد است در هنگام تمیزکردن حوضچهها، ماهیها میمیرند. گویا امسال قرار بوده بخشی از ماهیها در دریاچه چیتگر رها شوند که البته این هم مشکلاتی دارد. امیرشریفی در توضیح این مشکلات میگوید: «شهرداری تهران چند گونه ماهی مختلف در دریاچه چیتگر رها کرده است که ماهیهای قرمز میتوانند برای این ماهیها خطرناک باشند و موجب انتقال بیماری به آنها شوند.» برای سالهای آینده به نظر میرسد این خواسته فعالان محیطزیست از مردم مبنی بر اینکه به
داشتن یک سفره هفتسین بدون ماهی قرمز رضایت بدهند، چندان به نتیجه نرسیده است. این است که برنامهریزی این گروههای فعال بیش از آنکه بر فرهنگسازی حذف ماهی قرمز از هفتسین متمرکز باشد در راستای اجرای پروژههایی است که ماهیها پس از روزهای ابتدایی سال نو کمتر بمیرند. دیدهبان حقوق حیوانات در حال انجام بررسیها در این مورد است. امیرشریفی در مورد برنامه آینده این گروه برای ماهیهای قرمز میگوید: «بنا داریم حوضچههای مخصوصی در برخی پارکهای تهران پیشنهاد بدهیم که در آنها ترکیب ماهی و آب و گیاه وجود داشته باشد و در زمستان امکانی برای گرم نگهداشتن ماهیها داشته باشد.» به گفته او، نمونه این کار در کانادا وجود دارد و جاذبه آن، آنقدر زیاد است که مردم در کنار این حوضچهها عکس یادگاری میگیرند. در این حوضچهها ماهیها بابت بیماریهای مختلف نیز پایش میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.