|

فردا، سی‌وچهارمین سالروز تدفین سپهری در مشهد اردهال است

سهراب در آستانه قرائت لهجه خاک

سعید برآبادی

در یکی از نامه‌هایش به بهجت می‌نویسد: «چه زود باور می‌کنیم که شناخته‌ایم، چه با اطمینان حرف می‌زنیم.» و انگار دارد جواب منتقدانش را می‌دهد؛ منتقدانی چون شاملو، براهنی و دیگران را. همان‌هایی که او و شعر او را به خالی بودن از سیاست متهم کردند و او در پاسخ به همه آن سرمقاله‌ها و یادداشت‌های تندوتیز، در نهایت به قطاری اشاره کرد که بار سیاست داشت و «چه خالی می‌رفت!» با این همه سهراب هنوز هم شناخته شده نیست. امروز سی و چهارمین سال‌مرگ سپهری و فردا درست روزی است که او را در کاشان به زیر خاکی فرستادند که گفته بود و نوشته بود به آن بازمی‌گردد؛ شاعری که از سویی میان مردم کوچه و بازار شناخته شده و طرفداران پر و پا قرصی دارد و از سوی دیگر، منتقدان هنوز او را به‌عنوان شاعری از شعر نو نپذیرفته‌اند و در نهایت او را تبعید همان طبقه‌ای کردند که از آن آمده بود. پری صابری، کارگردان تئاتر و از دوستان و نزدیکان سپهری در گفت‌وگو با «شرق»، بیش از هر چیزی توصیه می‌کند که دوستداران و کاشفان سهراب به شعرش مراجعه کنند، چراکه سهراب آنجاست: «اشعارش را که می‌خوانید درمی‌یابید که او در حال بازگو کردن خود است تا جایی که در شعرش عریان می‌شود.» در جست‌وجوی او اما نباید این نکته را فراموش کرد که «سپهری همچون نقاشی‌هایش ظریف بود و عمیق: اما این به آن معنا نیست که با شاعری گوشه‌نشین طرف هستید، آن طور که شاعران هم نسلش در حمله‌ای گروهی او را عرفان‌زده‌ای واپسگرا و بی‌آرمان توصیف کردند، به عکس آن طور که صابری می‌گوید سهراب درونگرا بود اما تنها نبود: «رفت‌وآمد داشت، دوستانی داشت که بهترین همراهانش بودند. در جمع‌ها شرکت می‌کرد، با نکته‌بینی‌اش و طنزهای فراوان خنده‌ها بر لب می‌نشاند.» سهراب در همان دوره هم با دو عنوان نقاش و شاعر شناخته می‌شد؛ نقاشی را در قالب گروهی پنج‌نفره با بزرگانی چون تناولی پیش گرفت و به انتزاعی برگرفته از هنر شرق و غرب رسید با همان فروتنی نستعلیق‌گونه‌اش که امضایی بود در پای هر تابلو. با این همه «تنها زمانی می‌شد در خودرفتگی یا حتی ناراحتی‌اش را دید که کسی بی‌دانش درباره هنر حرف بزند.» با این تعریف امروز باید سهراب در آرامگاهش در مشهد اردهال، هم ناراحت باشد و هم در خود فرورفته؛ چراکه زمانه هنوز شعر سهراب را نپذیرفته و کسانی که کمتر به مرور اشعار او پرداخته‌اند، از سهراب برای مردم چهره شاعری سانتی‌مانتال ساخته‌اند. صابری اما در برابر همه این نقدها به این جمله بسنده می‌کند که «سهراب از خط زمانش بیرون آمده بود» و بعد اشاره می‌کند به روزگار سهراب که اتفاقا درست روزگار همین بیرون‌زدن‌ها از خط و ریل مرسوم بوده: «در همان دوره شاعرانی چون نیما و فروغ هم اینطور بودند، شکستن عادت‌های زمانه و فاصله گرفتن با امر معمول سهراب را به زبانی رساند که اگرچه سهل است اما رسیدن به آن و تکرارکردنش غیرممکن است.» شعر «شکستن چینی تنهایی من» حالا اما گویی برایش دردسر شده. آنهایی که معیار قضاوت را بر شعر شاعر می‌گذارند، او را غنوده در تنهایی و غرق‌شده در عوالمات نامعلوم معرفی می‌کنند و سند ماجرا را هم بر تنهایی و بی‌همسری‌اش می‌گذارند، حال آنکه صابری نکته‌های دیگری را از این معنی می‌خواند: «محال است که عشقی نداشته باشد، هنرش را دوست می‌داشت اما در ارتباط با آنهایی که دوست‌شان داشت ذره‌ای کم نمی‌گذاشت. مثلا فروغ فرخزاد که با او خیلی نزدیک بود یا گلی مقتدر. چارچوب فرهنگی خاص خودش را داشت و آنقدر دست به لطف بود که اشعار نمایشنامه کالیگولا را با سعی فراوان برایم دوباره ترجمه کرد وهنوز بخشی از تاثیر آن نمایشنامه در اذهان مردم را مدیون آن ترجمه هستم.» و بالاخره آن روز خبر مرگش بعد از یک دوره احتضار از سرطان خون آمد: «روز عجیبی بود، به‌شدت ناراحت شدم، می‌دانستم که سرطان دارد اما واقعا دلم نیامد که به مراسم خاکسپاری‌اش بروم. می‌دانستم که مرگ سختی داشته اما وقتی سایه سرنوشت بالای سرمان می‌آید چاره‌ای نیست. آدمی‌زاد دوست ندارد عزیزانش را از دست بدهد آن هم عزیزی چون سپهری. هنرمند می‌داند که هنر و یادش در خاطره‌ها می‌ماند اما دوست دارد جسمش هم در این دنیا بماند و این تلاش غم انگیزی است.» آنهایی که اما 34سال پیش در دوم اردیبهشت‌ماه به‌سر مزار سپهری رفتند، شاهد تدفین مردی بودند که برای اشیا لهجه‌ای ساخته بود و حالا خودش هم لهجه خاک شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.