به مناسبت روزجهانی کتاب کودک
جایزه اندرسن شهاب ثاقب یا ستاره دنبالهدار؟
لیلا (رویا) مکتبیفرد .عضو هیاتعلمی دانشگاه و پژوهشگر ادبیات کودک
اکنون سه دوره مکرر است که نماینده ایران برای نامزدی جایزه بینالمللی اندرسن، تا فهرست نهایی پیش میرود اما در نهایت بهعنوان برنده انتخاب نمیشود. امسال با نامزدی هوشنگ مرادیکرمانی، شاید امیدها از سالهای پیش بیشتر بود و برخی دوستان حتی جایزه را در دستان مرادی تصور کردند، اما باز هم انگار سهم ما از بودن در فهرست نهایی فراتر نرفت و جالب است هنگامی که خبر اولیه (یعنی حضور مرادی در فهرست نامزدهای نهایی) منتشر شد با استقبال چندی از اهالی ادبیات کودک بهویژه در شبکههای اجتماعی روبهرو شد، اما در نهایت وقتی برندههای نهایی یعنی خانم «ناهوکو یوهاشی» از ژاپن و «راجر ملو» از برزیل بهعنوان نویسنده و تصویرگر برتر معرفی شدند، هیچکس هیچ عکسالعملی نشان نداد. حالا دیگر بعد از سه دوره که تا نزدیک خط پایان میرویم، انگار به کمتر از مقام اولی راضی نیستیم و یادمان میرود که رسیدن به همین جا هم خودش کار کمی نیست. اینکه نام نماینده ایران در کنار کسانی مانند رناته ولش، یا میریام پرسلر قرار گیرد، به خودی خود موفقیت و دستاورد بزرگی است و در این میان البته آنچه به جز خود نویسنده یا تصویرگر نامزد، اغلب از دید عموم نادیده
میماند، اول تلاش و زحمات گروهی است که پرونده آن شخص را تنظیم میکنند و دوم داوری که معمولا از ایران در جلسههای داوری حضور دارد. گروهی که مسوولیت تنظیم خلاصه، گردآوری آثار و ترجمهها و زندگینامه کاندیدای پیشنهادی از ایران را بر عهده دارند، وقت و انرژی زیادی را صرف انجام این کار میکنند و همین قدر که نمیگذارند هیچ سالی جایزه بینالمللی اندرسن بدون حضور نامزدی از ایران برگزار شود، درخور تحسین و ستایش هستند. تمامی این افراد، همچنین داور ایرانی هر دوره، این کار را بهصورت داوطلبانه و بدون دریافت هیچ حقالزحمهای انجام میدهند. در دو دوره اخیر «سحر ترهنده» بهعنوان نماینده ایران در هیات داوران تلاش زیادی برای معرفی نامزد پیشنهادی ایران و متقاعدکردن سایر اعضای ژوری برای رساندن این نامزد تا فهرست نهایی انجام داده است. دوستانی که به هر نحوی حتی یکبار در زندگیشان درگیر امر داوری بودهاند، میدانند که چقدر متقاعدکردن و همراه و همنظرکردن دیگر اعضای هیات داوران دشوار است، بهویژه زمانی که با جمعی با زبانها و فرهنگهای متفاوت مواجه باشید. اما حالا برگردیم به آغاز سخن، به اینکه چرا کوکب بخت ادبیات کودک ایران
تنها یک هفته در آسمان میدرخشد و بعد بیصدا خاموش میشود؟ آیا زمان آن نرسیده که از این کهکشان ستارهای هم نصیب ما شود؟ به راستی ایراد کار در کجاست؟ اکثریت نویسندگان و تصویرگرانی که تاکنون برنده اندرسن یا نوبل کوچک شدهاند، در نوع خود افراد برجسته و درخور توجهی بودهاند، اما ما هم نویسنده و تصویرگر برجسته کم نداریم. چه کنیم که این شایستگیها به چشم جهانیان هم بیاید؟ به نظرم اولین و اساسیترین راهحل را باید در صنعت نشر کشور جستوجو کرد. ناشران تا کجا حاضرند از نویسندگانی که آثارشان را منتشر کردهاند، حمایت کنند؟ ظاهرا امسال ناشر آثار مرادیکرمانی تمامی هزینههای مربوط به ثبت آثار او برای فرآیند داوری را تقبل کرده است. آیا میشود امیدوار بود که سایر ناشران نیز برای کاندیداهای احتمالی چنین خدماتی را قایل شوند؟ گو اینکه از نگاه من نقش و همکاری ناشران در این خصوص میتواند بسیار فراتر از این هم باشد. این نکته را میتوان اینگونه بسط و توضیح داد: یکی از بزرگترین دلایل دیدهنشدن آثار ادبی ایران در حوزه کودک و نوجوان (بهطور مشخص رمان و ادبیات داستانی) در سطح جهانی، مساله زبان است. رمان مانند اثر تصویری نیست که
زبانش را با خود منتقل کند. برای درک یک رمان لازم است که با آن زبان آشنا باشیم و البته که تقریبا هیچیک از اعضای ژوری بهجز نماینده ایران، تسلطی به زبان فارسی ندارند. فرصتی که کمیته ویژه تهیه پرونده آثار نویسنده پیشنهادی برای جایزه و داوران برای بررسی آثار نویسندگان پیشنهادی دارند، محدود است و البته امکان ترجمه تمامی این آثار به زبان انگلیسی (که به نظر میرسد زبان مشترک هیات داوران اندرسن باشد) در آن دوره زمانی اندک وجود ندارد و گاهی اوقات داوران ناگزیرند تنها بر اساس خلاصهای که برای یک اثر تهیه شده است، در مورد آن قضاوت کنند. اینجاست که اهمیت ترجمه به زبانهای پرمخاطبتر بهشدت خودنمایی میکند و از دیگر سو خلأ ترجمههایی خوب و روان از آثار نویسندگان ایرانی، بهویژه رمانهای نوجوانان احساس میشود. ناشر بهعنوان شخص حقوقی که در کنار نویسنده مالکیت اثر را به عهده دارد، در آغاز فرآیند ترجمه یک اثر به سایر زبانها میتواند بسیار راهگشا و تاثیرگذار باشد. در چند سال اخیر در ایران به قدر کافی رمان نوجوانان خوب و ماندگار داشتهایم، که ارزش راهاندازی یک نهضت ترجمه از فارسی به زبانهایی مانند انگلیسی، آلمانی،
اسپانیایی و فرانسه را داشته باشد. در این میان به ناشران و کارگزارانی نیاز داریم که با برقراری ارتباط با ناشران فرنگی این راه را هموار و شرایط ترجمه این آثار را فراهم سازند. این حرکت البته در شکل ایدهآل خود فرآیندی هدفمند است که ممکن است به بار نشستنش سالها به طول بینجامد، اما بیشک فرجامی خوش را برای ادبیات کودک و نوجوان ایران زمین رقم خواهد زد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.