|

در باب شعور تماشاگر تئاتر

آرش عباسی

آخرین اثر «رومئو کاستللوچی» به‌نام «استفاده انسانی از انسان» نکته جالبی داشت که می‌تواند سرمنشأ یک بحث پیرامون مخاطب و واکنش او نسبت به یک اثر باشد. کاستللوچی مثل بیشتر کارهای قبلی‌اش از یک سالن نمایش استفاده نکرده بود. حتی ساعت اجرای نمایش که 12 ظهر بود هم ساعت معمول اجرا نبود. او یک ساختمان قدیمی با اتاق‌های بزرگ و سقف‌های بلند بدون درنظرگرفتن صندلی یا جایگاه ویژه‌ای برای تماشاگرانش انتخاب کرده بود. تماشاگران ابتدا وارد یکی از اتاق‌های ساختمان می‌شدند، بخشی از نمایش را می‌دیدند و بعد به اتاق بزرگ دیگری می‌رفتند تا بخش دیگری را ببینند. با قرارگرفتن در اتاق جدید و مشخص‌شدن بخشی به‌عنوان صحنه که بازیگران در آن حضور داشتند هرکس برای خود جایی را انتخاب می‌کرد و بر زمین سرد می‌نشست تا بقیه هم بتوانند نمایش را ببینند. از جایی از نمایش دوباره تغییر صحنه وجود داشت، این‌بار بازیگران جایگاهشان را با تماشاگران عوض می‌کردند. در تعویض این جایگاه دوباره تماشاگران که راه را برای گروه بازیگران باز کرده بودند به‌سرعت به‌دنبال پیداکردن جایی برای نشستن بودند. یک گروه نوازنده پشت سازهای عظیم و غول پیکری قرار گرفتند و شروع به نواختن نوای گوش‌خراشی کردند که به کمک سیستم صوتی تقویت شده بود و تحملش کار ساده‌ای نبود. تماشاگران یکی، دودقیقه اول را با دقت به سازهای عجیب‌وغریب و صدایی که از آنها بیرون می‌آمد توجه کردند اما اتفاق دیگری نمی‌افتاد. کم‌کم تماشاگرانی که روی زمین سرد نشسته بودند بلند شدند چون نگران دیده‌نشدن صحنه از جانب تماشاگران پشت‌سر خود نبودند. فعلا خبری روی صحنه نبود. بعد از پنج دقیقه ردیف‌های آخر شروع به راه‌رفتن و نگاه‌کردن به در و دیوار قدیمی اتاق و نقاشی‌ها کردند. عده‌ای با هم حرف می‌زدند چون با آن صدای عجیب حتی با بلندترین شکل ممکن هم حرف می‌زدی به دونفر آن طرف‌تر هم نمی‌رسید. وقتی 10 دقیقه به این شکل گذشت دیگر کسی به صحنه روبه‌رو نگاه نمی‌کرد. عده‌ای گوش‌هایشان را گرفته بودند و عده‌ای بروشور می‌خواندند. در کل هرچه صحنه بی‌تحرک بود این سو پر از تحرک و انرژی بود. احساس من می‌گفت باید گوشه‌کنارها را بیشتر نگاه کنم چون مطمئن بودم کاستللوچی الان از گوشه‌ای در حال دیدن این نمایش هیجان‌انگیز است یا شاید با دوربینی در حال دیدن این همه تحرک بین تماشاگران است. فکر می‌کردم اتفاق اصلی نه در روی صحنه که در تماشاگران در حال رخ‌دادن است. صحنه جایش را عوض کرده بود. جایگاه تماشاگر تبدیل به صحنه شده بود و تماشاگران تبدیل به بازیگرانی که کارگردان دستشان را باز گذاشته بود تا خودشان به خودشان میزان سن بدهند و گویی آن موسیقی گوشخراش موسیقی متن این شلوغی بود. بالاخره یک نفر دل به دریا زد و آرام و خمیده از کنار دیوار خود را به در خروجی رساند و به سرعت خارج شد. بلافاصله انگار که اختراع تازه‌ای به اسم خروج کشف شده باشد نفر بعد و دونفر بعد و گروه بعدی خارج شدند. در پانزدهمین دقیقه از آن خیل جمعیتی که بیرون سالن در صف بودند تا شاید بلیت گیرشان بیاید چیزی حدود 20نفر بیشتر باقی نمانده بود: «در نهایت نوازندگان که دیدند باقیماندگان قصدی برای خروج ندارند نواختن را قطع کردند و نمایش تمام شد. اگر این روزها نقدها و نظرهای تماشاگران نمایش‌های روی صحنه را در فیس‌بوک یا صفحاتی که برای این نقد و نظرها وجود دارد، دنبال کنید حتما با جملاتی مثل «این نمایش به شعور تماشاگر توهین کرد» یا «این نمایش به شعور تماشاگر احترام گذاشت» روبه‌رو شده‌اید. دومی نشان‌دهنده علاقه و خوشامد تماشاگر از نمایشی که دیده و اولی نشانگر انزجار و تنفر او به شمار می‌آید. توهین یا عدم توهین به تماشاگر، به‌ویژه در تئاتر از بیخ‌و‌بن حرف بیهوده‌ای است. کاربرد شعور شاید در تلویزیون به‌عنوان رسانه‌ای همه‌گیر و سینما به‌عنوان رسانه‌ای برای سرگرمی و البته صنعت کاربرد داشته باشد اما در تئاتر نه. تماشاگر تئاتر محدود به سالنی است در حد صدنفر یا کمی کمتر یا بیشتر. تماشاگر تئاتر کنترلی در دستش نیست که نوع چیزی را که تماشا می‌کند، تغییر بدهد. او انتخاب کرده و باید پای انتخابش بایستد. او باید بداند یک بخش و تنها یک بخش از انتخابش به سرگرمی او برمی‌گردد و بخش دیگرش به تفکر و تعقل او بستگی دارد. پس باید توان ریسک‌کردن و روبه‌روشدن با هرچیزی را در صحنه تئاتر داشته باشد و منتظر هرچیز خارق‌العاده و غریبی باشد. بی‌آنکه بترسد یا نگران توهین یا احترام به شعورش باشد. این نقطه تفاوت تئاتر با دو رسانه دیگر یعنی تلویزیون و سینماست. هیچ بعید نیست کارگردان تئاتر برای تماشاگرش نقشه‌ای کشیده باشد و بخواهد او را در اجرا سهیم کند. شاید یک تماشاگر بخشی از نمایش آن کارگردان به حساب بیاید بی‌آنکه آن تماشاگر از قبل چیزی بداند اما همین کافی است که انتخاب کرده تئاتر ببیند، یک هنر زنده غیرمتعارف بودنش در همین زنده‌بودن و میرایی بعد از پایان هر اجرایش است. پس تماشاگر باید دغدغه احترام یا بی‌احترامی به شعورش را پشت در سالن جا بگذارد و خودش را برای ساعتی به دست کارگردانی بدهد که معلوم نیست برایش چه نقشه‌ای کشیده است. کارگردانی که نگرانی احترام یا عدم احترام به شعور تماشاگرش را داشته باشد با دست خود بخشی از خلاقیتش را می‌کشد و فدای تعریف و تمجیدهای بعد از پایان نمایش می‌کند. او از خیلی چیزها می‌گذرد تا شمار کسانی که می‌گویند این نمایش به شعور تماشاگر احترام گذاشت، بالا برود. تئاتر جهان کشف و شهود است؛ جهان ناشناخته‌ها؛ دنیایی برای خلاقیت و ریسک‌کردن؛ جهانی برای مشاهده عجیب‌ترین واکنش‌ها از طرف تماشاگر. برای این کشف باید جسارت داشت. ماندگارترین کارگردانان تئاتر آنهایی هستند که خیلی از تماشاگران در اولین برخورد با کارهایشان همین جمله را گفته‌اند: «این نمایش به شعور تماشاگر توهین کرد.» اما اینچنین واکنشی از سوی منتقدان یا تماشاگران باعث نشد تا آنها در کار بعدی تلاش کنند تا جمله: «این نمایش به شعور تماشاگر احترام گذاشت را بشنوند.» شب 9 مه 1921 وقتی برای اولین‌بار «شش شخصیت در جست‌وجوی نویسنده» در رم به صحنه رفت «لوییجی پیراندللو»ی 54ساله در پشت صحنه صدای منتقدان و تماشاگرانی را می‌شنید که می‌خواستند درِ تئاتر را بشکنند تا به او دسترسی پیدا کنند و بابت توهینی که به شعورشان شده بود او را تنبیه کنند. هیچ چیز شوخی نبود. جان پیراندللو در خطر بود. منتقدان پشت در معتقد بودند یکی از بزرگ‌ترین فجایع هنری با اجرای این نمایش رخ داده است. چندی بعد تئاتری در میلان ریسک کرد و این نمایش را روی صحنه برد و این‌بار واکنش تماشاگران کاملا متفاوت بود. فقط سه سال بعد از آن تاریخ تقریبا هیچ صحنه‌ای در تئاتر جهان باقی نمانده بود که «شش شخصیت در جست‌وجوی نویسنده» را به خود ندیده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.