|

سفر «والرشتاین» فرصتی برای همگرایی در علوم اجتماعی ایران

محمدامین قانعی‌راد

ایمانوئل والرشتاین جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز برجسته معاصر و رییس اسبق انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی در روزهای 9 تا 16اسفند 1392 به دعوت انجمن جامعه‌شناسی ایران برای شرکت در «سمینار بررسی آرای ایمانوئل والرشتاین» و بازدید از اماکن فرهنگی و تاریخی به کشور ما سفر می‌کند. او از 31سالگی با انتشار کتاب «آفریقا: سیاست استقلال» به‌تدریج به‌عنوان اندیشمندی توانا در عرصه علوم اجتماعی مطرح شد و سرانجام به خاطر انتشار اولین جلد از پژوهش بزرگش درباره «نظام نوین جهانی» با عنوان فرعی «کشاورزی تجاری و ریشه‌های اقتصاد جهانی اروپایی در قرن شانزدهم» پایگاه خود را به‌عنوان نظریه‌پردازی در تراز جهانی تثبیت کرد و او با تالیف این اثر توانست در سال 1975 جایزه معتبر انجمن جامعه‌شناسی آمریکا موسوم به «جایزه سوروکین» را دریافت کند. پژوهش گسترده والرشتاین درباره نظام نوین جهانی، به مثابه بازتفسیری نوآورانه از ظهور و توسعه جهان مدرن از قرن شانزدهم تا قرن بیستم، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذار‌ترین کارهای علوم اجتماعی معاصر توصیف شده است. به‌نظر بسیاری از صاحبنظران برجسته مطالعات توسعه، نظریه نظام جهانی بهتر از دو دیدگاه نوسازی و وابستگی می‌تواند توسعه اقتصادی کشورهای مرکز و وضعیت نیمه‌توسعه‌یافتگی یا توسعه‌نیافتگی در کشورهای نیمه‌پیرامونی و پیرامونی را در ساختار اقتصاد جهانی سرمایه‌داری توضیح دهد. این مکتب ظهور و زوال ابرقدرت‌ها و قدرت‌ها در دوران مدرن از هلند تا انگلستان و آمریکا، و همچنین پیدایش اخیر قدرت جهانی چین و ظهور کشورهای نوصنعتی در برخی از مناطق جهان همچون شرق آسیا و آمریکای‌لاتین را در درون این چارچوب توضیح می‌دهد. به‌نظر او در نظام نوین جهانی، هژمونی اقتصادی اهمیت بیشتری از هژمونی سیاسی و نظامی دارد و تسلط قدرت‌های جهانی کنونی را باید بر اساس ظرفیت‌ها و راهبردهای اقتصادی آنان توضیح داد. والرشتاین بر خلاف مکتب وابستگی نه جهانی دو قطبی بلکه جهانی سه قطبی و فراتر از آن جهانی متکثر را ترسیم می‌کند که در آن هیچ‌قدرتی هژمونی نهایی را ندارد. در این جهان متغیر نقشه جغرافیای سیاسی کشورها در حال دگرگونی است و امکان جابه‌جایی قدرت‌ها و تحرک صعودی و نزولی کشورها وجود دارد. این وضعیت چندلایه، متغیر و سیال و جریان انتقال سرمایه در بین مناطق گوناگون، نظام سرمایه‌داری جهانی را از تهدیدات دوقطبی‌شدن و فروپاشی‌های سریع و ناگهانی بازمی‌دارد. نظریه وابستگی جریان سرمایه یا انتقال ارزش افزوده را جریانی صرفا یکسویه و از کشورهای پیرامونی به سوی کشورهای مرکز می‌داند ولی در نظریه والرشتاین امکان انتقال سرمایه به عنوان جریانی دو سویه نیز وجود دارد. به‌این‌ترتیب این انتقال یا جابه‌جایی‌های سرمایه- که بر اساس منطق سرمایه‌داری جهانی و فراتر از مرزهای ملی صورت می‌گیرد- می‌تواند آرایش و صورتبندی وضعیت توسعه در بین کشورهای گوناگون را دگرگون سازد. والرشتاین در آستانه 84سالگی همچنان تحولات جهانی را دنبال و دیدگاه‌های خود را منتشر می‌کند. او در سال2011 چهارمین جلد اثر سترگ خود درباره نظام نوین جهانی را با عنوان «نظام نوین‌جهانی: لیبرالیزم مرکزگرای پیروز 1914- 1789» منتشر کرد. او در این مجلد تکوین، تعارض و وضعیت هژمونیک گرایش‌های سیاسی از انقلاب فرانسه تا آغاز جنگ جهانی اول را در زمینه نظام جهانی سرمایه‌داری بررسی می‌کند. در آغاز این دوره سرنوشت‌ساز، انقلاب فرانسه به حاکمیت مردم مشروعیت بخشید و در واکنش به این دگرگونی فرهنگی جهانی، سه ایدئولوژی بزرگ کانسرواتیزم، لیبرالیزم و رادیکالیسم ظهور کردند و سرانجام سرمایه‌داری پس از دوران آشوبناک انقلابی، نظم نسبی را در جهان پدید آورد و لیبرالیزم به مثابه ایدئولوژی مسلط به پیروزی رسید. والرشتاین علاوه بر نیم‌قرن مطالعات گسترده و برنامه پژوهشی بلندمدت خود، در مقالات پژوهشی و همچنین یادداشت‌ها و تفاسیر سیاسی خود به تحلیل علمی و اظهارنظر پیرامون مسایل جاری جهان کنونی می‌پردازد. او در سال‌های اخیر در نوشته‌های کوتاه خود در سایت شخصی‌اش رخدادهای اجتماعی و سیاسی از انتخابات ایران در سال 1388 تا تحولات خاورمیانه، از بحران سوریه که آن را لاینحل توصیف می‌کند تا اعتراضات اخیر در اوکراین را به‌گونه‌ای تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. او در یکی از یادداشت‌های اخیرش با عنوان: «نرمش قهرمانانه: ایران و ایالات‌متحده» به بررسی چشم‌انداز تحولات احتمالی در رابطه ایران و آمریکا می‌پردازد. به‌این‌ترتیب والرشتاین علاوه بر انجام مطالعات تاریخی و تمدنی با گستره وسیع، نسبت به مسایل و رخدادهای سیاست معاصر نیز با رویکردی راهبردی واکنش نشان می‌دهد. انجمن جامعه‌شناسی ایران از میزبانی این شخصیت برجسته علمی بسیار خرسند و امیدوار است. حضور او در ایران فرصتی برای تجدید دیدار با آرای او در بین استادان، پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های گوناگون علوم اجتماعی است. والرشتاین نظریه‌پردازی است که از وحدت دانش اجتماعی برای درک درست شرایط زندگی انسانی در نظام جهانی معاصر دفاع می‌کند و تخصص‌گرایی افراطی و جدایی دانش‌های تاریخ، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و علوم اقتصادی و... از همدیگر را عامل اصلی نارسایی‌های تبیینی و مداخلات راهبردی برای بهبود وضعیت کشورهای پیرامونی می‌داند. والرشتاین قرار است در ایران سه سخنرانی علمی در خصوص آرا و اندیشه‌های خود ارایه دهد. اولین جلسه سخنرانی او در مرکز بررسی‌های استراتژیک و با حضور تعدادی از صاحب‌نظران مطالعات راهبردی با عنوان «غروب ژئوپولتیک یک ابر قدرت» برگزار خواهد شد. انجمن جامعه‌شناسی ایران برای آشنایی بیشتر با اندیشه‌های والرشتاین در صبح روز یکشنبه یازدهم اسفند ماه «سمینار بررسی آرای ایمانوئل والرشتاین» را در سالن ابن خلدون دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار می‌کند. والرشتاین در این سمینار سخنرانی عمومی خود را با عنوان «بحران ساختاری در نظام جهانی سرمایه‌داری» در حضور استادان و دانشجویان علوم اجتماعی ارایه می‌کند. یکی دیگر از برنامه‌های والرشتاین در تهران کنفرانس مطبوعاتی او است که با شرکت اصحاب رسانه و در ارتباط با محتوای دو سخنرانی او و به‌صورت پرسش و پاسخ برگزار می‌شود. والرشتاین در روزهای دوشنبه تا پنجشنبه 12تا 15اسفند از اماکن تاریخی و فرهنگی شیراز و اصفهان و نیز تخت جمشید و پاسارگاد بازدید می‌کند و همچنین در سخنرانی خود در دانشگاه شیراز در روز سه‌شنبه 13اسفند ابعاد دیگری از اندیشه‌های خود را مطرح می‌کند. صرفنظر از انتقادات احتمالی به مواضع نظری و ایدئولوژیک والرشتاین، او به سنت بزرگ علم اجتماعی تعلق دارد که آن را در رویه و رسالت بنیانگذاران کلاسیک جامعه‌شناسی یعنی مارکس، دورکیم، وبر و زیمل می‌توان یافت. علم اجتماعی در این سنت تاریخی و معرفتی خود، به‌دنبال یافتن رابطه تعاملی و دیالکتیکی بین شرایط فرهنگی زندگی روزمره و ساختارهای اجتماعی و تاریخی، سطوح ذهنی و عینی، فردی و جمعی، ساختی و کنشی است. این سنت بزرگ هر چند دعواها و نزاع‌های بزرگی را نیز در عرصه نظری به بار آورده است و عرصه معرفتی علم اجتماعی را به میدانی دارای پراکندگی، ناسازگاری و تکثر نظری تبدیل کرده است ولی خویشاوندی شناختی در این سنت را- حتی در حد شباهت‌های خانوادگی موردنظر ویتگنشتاین- نمی‌توان نادیده گرفت. انجمن جامعه‌شناسی ایران با توجه به رسالت خود در فراهم‌ساختن فضایی برای گفت‌وگو بین دیدگاه‌ها و نظریات مختلف در عرصه جامعه‌شناسی و فراتر از آن احساس رسالت در بازسازی سنت علم اجتماعی در فضای آکادمی ایران، حضور والرشتاین را نه‌تنها فرصتی برای آشنایی و تعمق بیشتر در اندیشه‌های یکی از قله‌های بی‌بدیل دانش اجتماعی معاصر بلکه همچنین به مثابه فرصتی نادر برای بازساخت و برساخت مناسبات خویشاوندی در خانواده علم اجتماعی ایرانی و افزایش ظرفیت‌های شناختی برای برخورد عمیق‌تر با مسایل جامعه ایران با در نظرگرفتن ویژگی‌های تاریخی این مسایل و همچنین ارتباط آنها با مقیاس وسیع‌تر تحولات جهانی تلقی می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.