آیا با تغذیه میتوان به جنگ آلودگی هوا رفت؟!
سلاح مبارزه را در سفره غذا نجویید
حمید خواجهپور . کارشناس تغذیه
هنگامی که قصد دارید با محوریت موضوعی خاص، برخی از اطلاعات رشته تخصصی خود را در قالب مقالهای کوتاه، از طریق رسانهای عمومی در اختیار دیگران قرار دهید، سعی میکنید با درکنار هم قراردادن آگاهیهای کسبشده در دوران تحصیل، تجربیات شخصی بهدست آمده و مرتبط با آن مساله در سنوات گذشته و از همه مهمتر، کنکاش در یافتهها و تحقیقات منتشرشده و بهروز موسسات و دانشگاههای معتبر دنیا، موثرترین و جدیدترین راهکار موجود در مواجهه با آن موضوع خاص را بهصورت خلاصه و کاربردی ارایه دهید. اما گاه به نظر میرسد که این پروسه را نمیتوان بهراحتی عملی کرد. مثلا در ارتباط با دو مفهوم اصلی موجود در عنوان این نوشتار، یعنی «تغذیه» و «آلودگی هوا»، در ایران، فینفسه مسایل متعدد و ناشناختهای وجود دارد که نیل به هدف را با دشواریهایی روبهرو میکند. از سویی شاهدیم که روزبهروز بر پیچیدگیها و تضادهای غیرقابل اغماض قضیه تغذیه و نظریات و ابهامات مطرحشده برای تکتک مواد غذایی مورد استفاده در سطح جامعه افزوده میشود، بهنحوی که امکان ارایه توصیههای عمومی صددرصد مفید و همهشمول تغذیهای در ارتباط با هر موضوعی به حداقل میزان ممکن میرسد،
چراکه متولیان تضمین سلامت محصولات غذایی گوناگون از میوه و سبزی گرفته تا برنج و گوشت مرغ و انواع لبنیات، به معنی واقعی کلمه خاموشند و در عوض، گاهوبیگاه شایعاتی پردامنه در اذهان میپیچد که فیالمثل میزان ترکیبات نامناسب ازت و سایر مواد مضر در برخی میوهها بهدلیل استفاده بیش از حد سموم و کودهای شیمیایی توسط کشاورز بیاطلاع، چندبرابر حد استاندارد آن است. چندی بعد خبری به بیرون درز میکند که حاکی از آلودگی برنجهای وارداتی با فلزات سنگین است. انتشار فهرستهای ماهانه ولی غیررسمی انواع سوسیس و کالباس حاوی درصد بالای مواد نگهدارنده و وجود آنتیبیوتیک و هورمونهای مختلف هم که در انواع گوشت و مرغ و لبنیات مصرفی، صحبت هرروزه خاصوعام است. اما همچنان در قبال این مسایل هیچ سازمان، نهاد یا وزارتخانهای خود را مسوول نمیداند. بنابراین یا باید بپذیریم که آنقدر وضعیت نابسامان و اسفبار است که نتایج بهدستآمده در آزمایشگاههای سازمانها و مراجع بهداشتی قابلانتشار نیست یا اینکه بهدلیل بیاهمیتی موضوع از دید کارشناسان مسوول، اصلا هیچ آزمایش یا پیگیریای برای اینگونه مسایل صورت نمیپذیرد که نتیجه آن در اختیار عموم قرار
گیرد. معلوم نیست که چرا برای اخباری از این دست نیز بهمانند معضل آلودگی هوا که تا چندسال پیش امکان پیشگیری و اصلاح دلایل ایجاد آن بیشتر میسر بود و اکنون به فاجعهای همهگیر تبدیل شده، فقط ناظر بر گسترش آنها هستیم؟ حال اگر این وضعیت معماگونه (!) و لاینحل کنونی حاکم بر وضعیت غذا و تغذیه ایران را که تنظیم یک برنامه غذایی عادی را هم با مشکل مواجه کرده، در کنار شرایط خاص و اضطراری مانند آلودگی هوا قرار دهیم، به نتیجهای ناخوشایند و پر از تعارض میرسیم. فیالمثل استادان عزیزی که با تبختر تمام همراه با اعتمادبهنفسی مثالزدنی مصرف بیشتر کاهو و سبزیجات گوناگون دیگر را در مقابله با صدمات احتمالی ناشی از آلودگی هوا توصیه میکنند، آیا از میزان فلزات سنگین موجود در این سبزیها، همچون سرب و کادمیم یا درصد انتقال آلودگیهای انگلی گوناگون که نتیجه قهری آبیاری آنها با فاضلاب شهری و پساب کارخانجات است، اطلاع دقیقی دارند؟ یا توصیه قطعی مصرف مقادیر بیشتر شیر و لبنیات را در جهت مقابله با آلودگی هوا، بر چه پایهای و برای چه اشخاصی بیان میکنند؟ آیا همه مردم میتوانند یا مجازند که شیر و لبنیات آنهم در مقادیر بالای توصیهشده
را در روزهای ناسالم سال که تعداد آن در طول سال 90 به دوبرابر روزهای سالم رسیده است (روزنامه همشهری، ششم اسفندماه سال 90) مصرف کنند؟ ایکاش راه برخورد با آلودگی هوا به همین سادگی بود! کمی مصرف شیر و ماست را بیشتر میکردیم و خلاص! از سوی دیگر با توجه به محدودیت دسترسی به ریز اطلاعات متقن و دقیق در رابطه با میزان یا نوع آلودگی هوای شهرهای مختلف کشور، به فرض آگاهی از چگونگی برخورد با هر آلایندهای، استراتژی غذایی خاصی را هم نمیتوان از نظر جبران نوع لطمات وارده به ساکنان اینگونه شهرها در نظر گرفت. بهعنوان مثال اجازه دهید به سایت رسمی سازمان محیطزیست در ارتباط با میزان آلودگی هوا مراجعه کنیم. آیا با اطلاعات موجود در آن میتوانیم تفاوت آلایندهها را از نظر نوع و مقدارشان در شهرهای اهواز، اراک و تهران دریابیم؟ آیا مطلبی درمورد میزان سرب موجود در هوای اراک میتوانید پیدا کنید؟ آیا وجود سرب در هوا که گاه مورد اشاره مسوولان امر است به خاطر افزودن تترااتیل و تترامتیلسرب به بنزین مصرفی جهت افزایش عدد اکتان آن است؟ (مانند بیانات عضو محترم کمیسیون انرژی مجلس در شماره 3111 روزنامه مردمسالاری، 27دی ماه 1391: «در
تشدید آلودگی هوا عواملی مانند سرب موجود در بنزین و عدم استفاده از بنزین با استاندارد یورو4 موثر است.» یا ایضا جدیدترین سخنان ریاست محترم سازمان محیط زیست که مبنی بر عدم رعایت استانداردهای لازم در تولید بنزین است، سایت تابناک، 13آذر 92). میزان بنزن هوای تهران که سرطانزایی آن سالهاست اثبات شده، در کجا قابل مشاهده است؟ باری، پدر عزیز، مادر گرامی، تا زمانی که تصمیم نگیریم فرزندان خود را با سرویس عمومی به مدرسه بفرستیم و بهجای 5 الی10 ماشین شخصی از یک وسیلهنقلیه استفاده کنیم، بههیچوجه افزودن یک لیوان شیر یا کمی پنیر به برنامه غذایی فرزندمان از صدمات مغزی وارده به بدن وی بر اثر سرب موجود در هوای تنفسی جلوگیری نخواهد کرد. مدیریت عامل محترم کارخانه تولید مواد غذایی، تا زمانی که جوابتان به سوال «دلیل مصرف بیش از حد مواد نگهدارنده در محصولات تولیدی شما چیست؟»، این باشد که «پس چطور کارخانجات پنیرسازی از آن استفاده میکنند؟!» نباید انتظار داشته باشید که مصرف مایعات بیشتر، به کلیههای مادر پیر و عزیز شما در دفع آلایندهها کمکی بکند. مسوول گرامی، اگر میبینید که بهدلیل پشت گوشانداختن وظایف خود و توپ را در زمین
سازمانهای دیگر انداختن، وضع هوا بهجایی رسیده که آسم همسرتان غیرقابل کنترل شده و چارهای جز خروج از شهرهای بزرگ برای ادامه زندگی ندارید، بدانید که با خوردن روزی 10 یا حتی 100کیلوگرم میوه و سبزی هم نمیتوانید برای اصلاح وضعیت ریه ایشان کاری کنید. بله، تا زمانی که فکر میکنیم آلودگی هوا به ما ربطی ندارد، متاسفانه باید اذعان کنیم که در مقابل خطرات متعدد این ذرات در حد میکرون که مستقیما از راه ریه وارد خون ما میشوند، توقع چندانی از مواد غذایی مصرفی نمیتوان داشت. بهعنوان مثال برای خنثیکردن اثر دیاکسیدنیتروژن که بهمحض ورود به خون، هموگلوبین را غیرفعال میکند، چه باید خورد؟! دیاکسیدگوگرد، مونواکسید و دیاکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن، سرب و بیش از 180ماده سمی دیگر همگی جزو مواد خطرناکی هستند که از آنها بهعنوان آلایندههای هوا نام برده شده است. اثرات مخرب این مواد در کنار سایر آلودگیهای محیطی و غذایی که خودمان مسبب آنها هستیم، از تضعیف سیستم ایمنی بدن و مشکلات تنفسی تا ایجاد انواع سرطان و مشکلات عصبی را شامل میشود. مساله وقتی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم این مواد میتوانند با ایجاد اختلال در پروسه
رشد، صدمات غیرقابل برگشتی را به سیستم عصبی و اسکلتی کودکان وارد آورند. بله دوستان عزیز، وقتی بیش از 200روز از سال را زیر بمباران انواع و اقسام آلایندههای مضر و خطرناک هستیم، مطمئن باشید که توصیههایی از روی دلسوزی یا اظهارفضل اهل فن در مورد مصرف بیشتر آنتیاکسیدانها، انواع ویتامین و املاحی همچون کلسیم یا سلنیوم هم در درازمدت موثر نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.