ابعاد واقعی جفا بر فردوسی و توس
سعید ساداتنیا*
یادداشت دوست دیرینم، آیدین آغداشلو، در روزنامه «شرق» 28 آبان در مورد جفا بر فردوسی و توس، مرا بهدلیل بیش از 10سال درگیربودن در تهیه طرح آمایش منطقه تاریخی- فرهنگی توس، انجام مطالعات تفصیلی و تهیه طرح احیا و باززندهسازی شهر تاریخی توس و نیز روستاهای پیرامون آن، بر آن داشت تا تکملهای بر نوشته طبق معمول موشکافانه و جسورانه او بنویسم. باروی شهر توس کاملترین باروی بهجامانده از شهرهای تاریخی ایران است که در دل خود آثار مهمترین شهر قرون اولیه هجری را نهفته دارد. تنها بخشهای اندکی از این شهر مهم، چون قسمتهایی از کهندژ و عمارت هارونیه و مسجدی در جنوب آن که در سالهای اخیر طی حفاریهای سازمان میراثفرهنگی پایهها و کفسازی ارزشمند آن هویدا شده است را در دسترس داریم. از اهمیت این شهر همین بس که بیش از 450نفر از اندیشمندان، سیاستمداران، دانشمندان، ادبا و شعرای این دوران توسیاند. از جمله شارعین چهار فرقه مهم اسلامی نیز از این خطهاند. پس بیشک زیر خاک این محدوده، چنانکه در تجسسهای سازمان میراث هم به اثبات رسیده، یکی از مهمترین شهرهای این دوران نهفته است. بنا بهدلایلی، از جمله تغییر مسیر آب، این شهر از
قرن هفتم و هشتم هجری متروکه شده و برپایه عکسهای هوایی سال 1338 هیچ محل سکونتی در محدوده توس دیده نمیشود. با احداث مقبره فردوسی و رونقی که این فضا میگیرد، به مرور بافتهای حاشیهای و آلونکنشینی با استفاده از امکانات مقبره فردوسی از جمله راه و دیگر زیرساختها و نیز درآمد حاصل از گردشگری زایران مشهد (که تفرجگاههای محدودی از جمله مقبره فردوسی را داشتهاند)، بافت حاشیهای توس با سرعت بالایی گسترش مییابد. البته بر کسی پوشیده نیست که عامل اصلی آزمندی زمینبازان است. این امر باوجود هشدارهای کارشناسانه و حتی دستورات اکید بالاترین مقامات مملکت در حفظ حرمت والای فردوسی، بهعنوان حماسهسرای ملی و باززندهکننده زبان فارسی و نیز جایگاه شهر توس بهمثابه مهمترین و فرهنگیترین شهر قرون اولیه هجری، اتفاق افتاده است. متاسفانه ریشه همه این اتفاقات پرهزینه و آزاردهنده در کاسبکاریهای فرومایهای نهفته است که از دل زمینبازی و آزمندی زمینداران آن نواحی برمیخیزد و عدهای آزمند و سودجو را نیز به این عرصهها کشانده است. کار این زمینداران با پشتیبانی در دولتهای نهم و دهم به آنجا کشید که نهتنها زمینهای داخل باره را تا
آنجا که توانستند خرد کردند و تبدیل به سکونتگاههای بیکیفیت حاشیهای نمودند، که حتی تا پشت و دورادور محدوده مقبره فردوسی و کنارههای کهندژ توس پیش رفتند. بخشهایی از این بافتهای حاشیهای روی شهر تاریخی ساخته شده است. این ساختوسازها در عمل هدف طرحی را که طی 10سال گذشته با مرارت بسیار، طی یک روند بسیار سخت و پیچیده و زمانبر، برای گرفتن مصوبات قانونی، تهیه شده است و هدف آن احیای شهر تاریخی، فرهنگی توس و یک مجموعه باکیفیت گردشگری شامل: باغات، فضاهای دانشگاهی، پژوهشی، ورزشی، فرهنگی، موزه، یادمانهای مفاخر توس، بازیها و ورزشهای سنتی و نیز فضای دانشگاهی مختص پژوهش شاهنامه، زبان فارسی، تاریخ حماسی ایران و هنرهای مربوط به این پشتوانه تاریخی فرهنگی ما بود. این کار ارزشمند را چه ارزان به عدهای کاسبکار فروختیم. *مدیرعامل مهندسین مشاور آمود
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.