لزوم بازنگری در شیوههای تبلیغات مواد غذایی
انسان سالم، محور توسعه پایدار است
امیر نظری* . کارشناس حوزه دارو و سلامت
از زمان تغییر شیوه زندگی انسان و ماشینی شدن آن، حدود یکقرن میگذرد. عصر جدید با سوغات پرحرکت، سریع و پرسروصدای خود، تحرک و جنبوجوش فیزیکی را از انسان گرفت و جنبوجوش ذهنی و تفکر بیشتر را جایگزین آن کرد اما از این موضوع نیز نباید غافل بود که در دوران گذار به سمت تمدن مدرن، شاید بیشتر مواقع سودآوریهای صنعتی به سلامت اجتماعی ترجیح داده شد که ارمغان آن نیز شیوع بیماریهای غیرواگیر برای بشر بود؛ بیماریهایی که اگرچه مسری نیستند اما افراد زیادی را مبتلا و درگیر خود کردهاند و حتما میدانید که سرطانها، مشکلات اسکلتی، دیابت، چاقی و فشارخون از جمله این بیماریهاست. جامعه ما نیز از این قاعده مستثنا نبوده و نیست. به هر حال دوشادوش جامعه جهانی مدرن و صنعتی شدن بیشتر، بروز چنین مشکلات برای ما نیز متصور بوده و خواهد بود، اما در این هیاهو از پیشرفت سریع و خزنده بیماریهای غیرواگیر نباید غفلت کرد. این روزها اسامی بیماریهایی همچون مرض قند (دیابت) و فشارخون و سکتههای قلبی و مغزی را بسیار میشنویم؛ بیماریهایی که بدون شک زمینهسازی آنها در بدن ما از همان سالهای آغازین عمر، یعنی دوران کودکی آغاز میشود و تمامی اقشار
و افراد فعال در حوزه سلامت به اهمیت و نقش تغذیه در این دوران و تاثیری که بر سلامت و بیماریها و در کل، کارکرد قسمتهای مختلف بدن دارد، صحه گذاشتهاند. سازمان جهانی بهداشت نیز بارها اعلام کرده است که برای پیشگیری از بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت، بیماریهای قلبی و عروقی، افزایش فشارخون و... باید اقدامات پیشگیرانه از دوران کودکی آغاز شود. اما در این میان باید اندیشید که چه عواملی، تغذیه صحیح کودک را از مسیر صحیح منحرف کرده و باعث انتخابهای نادرست از طرف کودک میشود. یکی از اصلیترین و مهمترین این عوامل تبلیغات تجاری هستند که به مدد برد رسانهای و آب و رنگ تبلیغاتی، نهتنها باعث هوس و خواسته آنی، بلکه باعث ایجاد تغییرات ماندگار در سلیقه و ذایقه و فکر کودکان و والدین آنها میشود. مطالعات نشان دادهاند افزایش اشتهای کودکان بعد از دیدن تبلیغات غذاهای تجاری از تلویزیون نیز یکی دیگر از دلایل این امر است. طی پژوهشی که اخیرا در انگلستان، روی کودکان شش تا 13ساله انجام شده است، مشخص شد تماشای تبلیغات تلویزیونی خوراکیهای صنعتی و تنقلات، واقعا در افزایش احساس گرسنگی در کودکان تاثیرگذار است، به ویژه اگر کودکان
زمان زیادی را به تماشای تلویزیون اختصاص دهند، این احساس گرسنگی در آنها تشدید میشود. علاوه بر این مشاهده شد این آگهیها تمایل کودکان را به خوردن غذاهای چرب و شیرین افزایش میدهد. یافتههای این پژوهش که در ژورنال Pediatrics منتشر شده است، نشان داد روزهایی که کودکان این آگهیها را تماشا میکنند، در مقایسه با روزهایی که تبلیغات دیگری مثل اسباببازی میبینند، تمایل زیادی برای شیرینی و غذاهای چرب دارند. این مساله بهویژه در مورد کودکانی که به طور معمول هرروز زمان زیادی به تماشای تلویزیون مینشینند (بیشتر از 21ساعت در هفته)، صادق است. اما در کشور ما نیز دلسوزان و فعالان همیشه ترس از این داشتهاند که ذایقه کودکانمان تحتتاثیر اینگونه تبلیغات، با شوری خو گرفته و افزایش فشارخون که خود به تنهایی بیماری خطرناکی است و زمینهساز بیماریهای دیگر هم هست، شیوع بیشتری پیدا کند و حتی بسیار آسیبزنندهتر از امروز شود. در بررسی وضعیت تغذیه کودکان کشور در سال 1377، میزان مصرف تنقلات چرب و شور نیز با طرح پرسشهایی مورد تحقیق قرار گرفت. نتیجه این تحقیق کشوری، به زبان فارسی و انگلیسی تحت عنوان سیمای تغذیه کودکان کشور چاپشده
است. این بررسی کشوری نشان داد که 32درصد کودکان پنج تا 11ماهه و 41 درصد کودکان همین سن، در مناطق روستایی هر روز از همین غلات حجیمشده و شور خوردهاند. آمار برای کودکان یکساله تا دوساله از این هم بیشتر بود؛ 69درصد کودکان شهری و 74درصد کودکان روستایی هر روز این ماده کمارزش و شور را مصرف میکردند، در مناطق محروم که بیسوادی و فقر بیشتر است، این آمار و همچنین سوءتغذیه کودکان بیشتر است. در سال 1378 بررسی کشوری سلامت و بیماری نشان داد که افزایش فشارخون، خطری جدی است و در گروه سنی 45سال به بالا بیش از 30درصد است و این خطر تا امروز هم وجود داشته و موجب نگرانی محققان حوزه تغذیه و سلامت شده است. باید در نظر داشته باشیم ذایقهسازی در دوران کودکی و همزمان با آغاز دادن غذای کمکی به شیرخوار در ششماهگی باید آغاز شود. شواهد نشان میدهد کودکانی که از این زمان، غذای کمنمک یا بدون نمک خوردهاند، در بزرگسالی خیلی دیرتر به اینگونه بیماریها مبتلا میشوند، بنابراین حال که تبلیغات در شکلگیری سلیقه و ذایقه و انتخاب تاثیرگذارند، باید تحت نظارت کارشناسان و محققان و مسوولان حوزه سلامت کشورمان باشند؛ اما آیا این نظارت بهدرستی
صورت میپذیرد؟ آیا بعد از هشدار دلسوزان، بخشنامهها و آییننامهها و حتی قوانین لازمالاجرا نوشته و مصوب میشوند؟ آیا حتی نظارتی بر اجرای صحیح این ضوابط وجود دارد؟ برای تولید روغنهای جامد با چربی اشباع ایزومر ترانس بالا، غذاهای چرب، شور، تنقلات ناسالم کودکان، نوشیدنیهای مضر که به تشدید روند افزایشی بیماریهای غیرواگیر در کشور منجر شدهاند، اگر وزارت صنایع مجوز ساخت صنعت و کارخانه میدهد، اگر سازمانهای استاندارد تاییدیه میدهند و اگر سازمان غذا و دارو مجوز تولید میدهند؛ حداقل دستورالعملهای جامعی نیز برای نحوه تبلیغ و محدودیتهای آن، چگونگی آگاهیرسانی در خصوص هشدارها و اخطارهای تغذیهای هم تدوین شود که نمونه این اخطارها را بارها روی قوطیهای سیگار یا بسیاری از محصولات صنعتی دیدهایم. حتی باید قدمهای موثرتری برداشته و این صنایع غذایی را ملزم به پرداخت مالیاتهایی کرد که در جهت تجهیز و ارتقای ارگانهای بخش سلامت (بهویژه در زمینه پیشگیری) صرف شود یا حتی به ازای یک تبلیغ در انظار عموم، تبلیغی هم برای نحوه تغذیه صحیح داشته باشند. اگرچه براساس مصوبات چندین جلسه که با حضور نمایندگان وزارتخانههای
بازرگانی، صنایع و معادن، رفاه، اقتصاد و دارایی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و معاونت راهبردی ریاست جمهوری برگزار شده است، فهرست کالاهایی که لازم است تبلیغات آنها منع شود، تهیه شده است (مواد غذایی چرب و انواع روغنهای جامد، سسهای چرب، روغنهای با اسید چرب ترانس بالای 50درصد و محصولاتی که با روغنهای با اسید چرب ترانس بالای 50درصد تهیه میشود، همچنین مواد غذایی شور همچون اسنکهای شور، غلات حجیمشده، چیپس، کنسروهای شور، خیارشور و سایر شوریجات و مواد غذایی شیرین مثل قند و شکر، پاستیل و یخمک و نوشیدنیهای صنعتی، نوشابههای انرژیزا و رژیمی و همچنین غذاهای صنعتی فرآوریشده تهدیدکننده سلامت مثل سوسیس، کالباس، همبرگر و ناگت و شیر خشک)، اما باید تدبیری عملیتر و انضباطی اجراییتر در این زمینه اندیشید چرا که با بررسی هرم سنی جمعیتی کشورمان و با نگاهی حتی سطحی به نحوه تغذیه کودکان، در مییابیم که اگر دست روی دست بگذاریم بیماریهایی همچون دیابت و فشارخون تا چند سال دیگر گریبان بسیاری از کودکان و جوانان امروز را خواهد گرفت و مخارج بسیار بالایی را بر دوش خانوادهها و نظام سلامت کشور تحمیل خواهد کرد. باید برای چگونه
سالمزیستن و تغذیه سالم داشتن، بیندیشیم تا انسانهایی سالم باشیم و سالم بمانیم و اینگونه است که خانوادهای سالم و موفق و جامعهای رو به توسعه و پیشرفت خواهیم داشت. یادمان باشد انسان سالم، محور توسعه پایدار است. هنوز هم دیر نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.