لزوم نظارت بر محتوای علمی تبلیغات جامعه پزشکی در گفتوگو با «محمد جهانگیری»
بالاخره تبلیغات پزشکی مجاز است یا غیرمجاز؟
رضا حسینمردی
بسیاری از کسانی که از نتیجه عملهای جراحی زیبایی بینی خود ناراضی هستند و به مراجع قضایی شکایت میکنند، در پاسخ به این پرسش که چرا به این پزشک مراجعه کردید و چه شناختی از او داشتید، میگویند خودمان شناخت قبلی نداشتیم و به تبلیغات رسانهها اعتماد کردیم. بسیاری از مصرفکنندگان هم، به دلیل اعتماد کامل به صداوسیما، پخش تبلیغات یا آگهیهای تجاری کالاها و خدمات را نشانه مفیدبودن یا دستکم بیخطربودن آن میپندارند که دیدیم این تبلیغات دستکم در مورد کرم حلزون درست نبود و صداوسیما هم نتوانست از کارش دفاع کند. برای بررسی دقیقتر موضوع نظارت بر محتوای علمی تبلیغات و ارزیابی صحت و سقم ادعاهای مطرحشده در آن، به سراغ دکتر «محمد جهانگیری» معاون نظارت و برنامهریزی سازمان نظام پزشکی رفتیم و با او درباره لزوم این نظارتها و شیوه این سازمان در انجام این نظارت گفتوگو کردیم. هماکنون به نظر میرسد بازار تبلیغات پزشکی کمی آشفته است. سازمان نظامپزشکی، برای مدیریت بهتر و نظارت دقیقتر بر رسانههای نشرکننده تبلیغات پرشکی، چه اقداماتی انجام میدهد؟ و با چه مشکلاتی روبهروست؟ براساس
قانون، سازمان نظامپزشکی، متولی صدور مجوزهای حوزه پزشکی در زمینه تبلیغات و اطلاعرسانی است، ولی باید در نظر داشت ارایه مجوز تنها یکی از بخشهای فعالیت ماست که در کنار بررسی صلاحیتهای حرفهای و کیفیت خدمات، مورد توجه ویژه سازمان نظامپزشکی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار دارد. از نظر ما مهم این است که ارگان سفارشدهنده تبلیغات یا تبلیغاتکننده (که در برخی موارد حتی صداوسیما نیز به تبلیغات پزشکی روی میآورد)، پیوسته و به شکلی بهینه با سازمان نظامپزشکی هماهنگی و همراهی داشته باشد و این بستر در درجه اول به صورت عادلانه و در درجه دوم، مرتبط با سیاستها و اهداف نظام سلامت ما باشد. البته باید در نظر داشت که شاید در مقطعی از زمان یا در بخشی از پزشکی قرار نباشد یک فناوری جدید معرفی شود چون موجب صرف هزینههای زیاد در بهداشت و درمان و حتی جامعه میشود. در اینجا وظیفه سازمان نظامپزشکی است که با ورود به مساله، از انجام آن تبلیغ یا ادامه آن جلوگیری شود. البته این امکان وجود دارد که تبلیغاتدهنده یا پخشکننده تبلیغات، مشکلات خاص خود را از نظر تامین هزینه داشته باشد و در نتیجه مجبور شود نسبت به عرضه این
تبلیغ اقدام کند. در این صورت هیچیک از ارگانها، از جمله سازمان نظامپزشکی، وزارت بهداشت، وزارت رفاه و... نمیتوانند پاسخگوی بار ایجادشده آن در جامعه باشند. دلیل اینهمه سختگیری یا به تعبیر شما نظارت بر تبلیغات چیست؟ دلیل تاکید بر لزوم این هماهنگیها، این است که پیوستگی خدمات ارایهشده در جامعه باید براساس اهداف نظام سلامت باشد. وظیفه ما ارایه یک بسته خدمتی جامع است و تا زمانی که یک فناوری یا تکنولوژی بررسی و تایید نشده، نباید به طور مقطعی یا گسترده در جامعه تبلیغ و معرفی شود. با این حساب مرجع اصلی برای کسب اطلاعات در حوزههای تبلیغات و اطلاعرسانی چه نهادی است؟ اگر از کیفیت یا صحت و سلامت یک بسته خدمتی اطلاع نداریم، سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، تنها مراجع اصلی هستند و وظیفه پاسخگویی، رسیدگی و اطلاعرسانی را برعهده دارند و غیر از این دو نهاد، هیچ ارگان دیگری، مرجع محسوب نمیشود، برای مثال چندی پیش، فردی در یکی از برنامههای تلویزیونی، خود را با عنوان «متخصص عالی طب سوزنی» معرفی کرده بود. باید بدانیم که چیزی بهعنوان «متخصص عالی» در طب سوزنی،
در نظام پزشکی کشور تعریف نشده است. با اینهمه، مردم به دلیل اعتمادی که به صداوسیما دارند، این موضوع را میپذیرند و اینگونه تبلیغها، مخاطب را به سوی خود جلب میکند، اما از نظر سازمان نظامپزشکی این تخصص وجود ندارد و تبلیغی گمراهکننده است. باید دانست اینگونه تبلیغها و معرفی نادرست، ممکن است در نظام سلامت و زندگی مردم، انتظارات و بار مالی ایجاد کند که این وضعیت، بینظمی کیفیت و یکپارچگی خدمات سلامت را در کشور به خطر میاندازد. شما از رسانهها چه انتظاری دارید؟ رسانهها برای آنکه تبلیغاتشان را به شیوه درست و صحیح انجام دهند، چهکار باید بکنند؟ درخواست اصلی ما از منابع اطلاعرسانی، مجلات، نشریات و بهخصوص صداوسیما این است که با معاونت برنامهریزی و نظارت سازمان نظامپزشکی هماهنگی داشته باشند. به دلیل اهمیت موضوع، حتی اداره کلی را در این معاونت راهاندازی کردیم که کارش نظارت بر تبلیغات است. ما میتوانیم با استفاده از ارتباطهایمان با انجمنهای علمی، تخصصی، موسسات، ارگانها و وزارت بهداشت، از حقوق آحاد جامعه و اعضای جامعه پزشکی در راستای قانون دفاع کنیم. در مورد این توجیه که درآمدزایی
و حل مشکلات بودجهای موجب میشود یک نشریه یا یک سازمان اطلاعرسان مانند صداوسیما به هر قیمتی زیربار هر تبلیغی برود، باید تاکید کرد که چنین توجیهی پذیرفته نیست. قرار نیست کمبود بودجه، موجب بازی با سلامت مردم شود. وظیفه نظامپزشکی رسیدگی و پیگیری به این تخلف است و ارگان مربوطه وظیفه دارد تا کمبود و مشکلات بودجهای خود را از طریق مراجع ذیربط مطرح و پیگیری کند. سلامت مردم نمیتواند عاملی برای درآمدزایی و رفع مشکلات بودجهای باشد. آیا با خاطیان یا قانونشکنان یا کسانی که این موارد را رعایت نمیکنند، برخوردی هم صورت میگیرد؟ البته تاکنون در موارد مشخصی، برخوردهایی قانونی صورت گرفته است، برای مثال در چندین مورد، جلو درج و پخش برخی از تبلیغات در صداوسیما گرفته شده است ولی قرار بر این نیست که تبلیغی صورت گیرد و بعد ما جلو آن را بگیریم. بلکه تقاضای سازمان نظام پزشکی رعایت فرآیندهای قانونی هر تبلیغ است. آن رسانههایی که میخواهند به تعبیر شما، فرآیندهای قانونی را رعایت کنند، دقیقا باید چهکار کنند؟ مهمترین وظیفه ارگان یا نشریه تبلیغکننده این است که با دریافت مجوزهای لازم یا
استعلام نام و تخصص پزشک ذیربط از سازمان نظامپزشکی، جلوی هرگونه خطا و اختلاف را بگیرد. متاسفانه صداوسیما تاکنون در این مورد از سازمان نظام پزشکی استعلام نکرده است. صداوسیما این اقدام را نوعی مانع، عامل مداخله یا فیلتر در راه امور تبلیغاتی خود میپندارد و به همین دلیل تاکنون به استعلام و همکاری تن نداده است. در اصل یکی از وظیفههای سازمان نظامپزشکی این است که پاسخگوی همه هموطنان و حتی ارگانها و سازمانهای استعلامکننده باشد، ولی متاسفانه برخی همکاری نمیکنند. هدف ما صیانت از حقوق جامعه پزشکی و بیماران و هموطنان است. ولی برخی میگویند این روند کسب مجوز یا استعلامها، کمی طولانی و وقتگیر است، بهویژه در نظام اداری ما که همیشه کند عمل میکند. کندی کارهای اداری با فعالیتهای اطلاعرسانی که باید سریع باشد، همخوانی ندارد. ما در راستای تسریع روند رسیدگی به درخواست بررسی آگهیها و تبلیغات، سعی کردیم که مجلات و نشریات را حداکثر ظرف مدت دو هفته و حداقل 24 ساعت، بررسی و نسبت به صدور مجوز آن اقدام کنیم. در حال حاضر قصد داریم تا رسیدگی به درخواستها و بررسی مجوزهای تبلیغاتی و آگهیها را به صورت
الکترونیکی انجام دهیم تا به این طریق سرعت کار افزایش یابد. براساس بررسیهای انجامشده، اغلب درخواستهای مجوز برای آگهی و تبلیغ، ظرف مدت 48 ساعت آماده میشود مگر اینکه درخواست مورد نظر نیازمند بررسی بیشتر و دقیق باشد. واقعیت این است که ما باید سیستم اطلاعرسانی مناسبی در نظام سلامت داشته باشیم و به آن ارج بگذاریم ولی از سوی دیگر باید دانست براساس قانون، تبلیغات در امور پزشکی و سلامت، هیچ جایگاهی ندارد. خدمات سلامت در سطوح مختلفی در کشور تدوین شده و با توجه به رویکردی که نظام ارجاع دارد، بیشک تبلیغات جایگاهی ندارد و معنی خاصی نخواهد داشت اما اطلاعرسانی از طریق مراجع ذیربط و ذیصلاح، پیوسته مورد استقبال قرار میگیرد. هموطنان نیز بدانند برای رسیدن به اطلاعات دقیق و صحیح و دریافت خدمات مناسب، باید به مراجع ذیصلاح مراجعه کرد که سازمان نظامپزشکی یکی از این مراجع ذیربط است. خود سازمان نظام پزشکی برای صدور این مجوزها، چه پارامترها یا معیارهایی را در نظر میگیرد؟ مردم باید به مجوزهای سازمان نظامپزشکی برای اطلاعرسانی توجه کنند. ما رئوس پارامترها و محورهای اطلاعرسانی را تدوین کردیم که
به امید خداوند، به زودی اعلام میشود تا هموطنان براساس توجه به این پارامترها اقدام لازم را انجام دهند. مردم میتوانند در تماس با اداره کل نظارت بر تبلیغات سازمان نظام پزشکی، نسبت به درج آگهی و تبلیغ موردنظر اطمینان لازم را کسب کنند. بیشک با مشاهده تخلف از سوی هریک از پزشکان و درج آگهی غیرواقع، سازمان نظامپزشکی برخورد قانونی خواهد کرد و در صورت لزوم، به دادسرای انتظامی ارجاع داده میشود. همین که مردم بدانند یک پزشک با چه توان و تخصصی در کدام نقطه از شهر مستقر است، از دیدگاه تبلیغات، کافی است. پزشکان برای معرفی مهارتهای پزشکی براساس رشتههای تحصیلی و چارچوب سازمان نظامپزشکی، مجاز به درج یک آگهی هستند. مردم و پزشکان باید بدانند که مهارتهای تکنیکی که حتی مدرک آن نیز توسط پزشک موردنظر کسب شده است، مجاز به درج آگهی نخواهد بود و با آن برابر قانون برخورد میشود. معرفی مهارتهای تخصصی به صورت عام و براساس مدرک تحصیلی مورد تایید سازمان نظامپزشکی است و هرگونه آگهی گمراهکننده و مغایر با توان تخصصی که به تایید نرسیده باشد، مورد پیگرد قانونی قرار خواهد گرفت. بهعنوان مثال از نظر سازمان نظامپزشکی حتی ذکر «تزریق
بوتاکس و ژل» در متن آگهی، غیرقانونی است. آیا سازمان نظام پزشکی برای صدور مجوز، راسا تصمیم میگیرد یا مواقعی هم پیش میآید که با سازمانها و نهادهای دیگر هم مشورت کند؟ براساس بررسیها و جلسات برگزارشده، حتی رپرتاژ آگهیهای پزشکی که حاوی مطالب علمی از زبان متخصص یا پزشک مربوطه یا براساس رفرنس دانشگاهی طرح شده است، باید از سوی نظامپزشکی به تایید برسد. گاهی مباحثی از نظر علمی در رپرتاژ آگهیها وجود دارد که نمیتوان در سازمان نظامپزشکی به تنهایی آن را تایید یا رد کرد، به همین دلیل در تماس با انجمن علمی موردنظر یا در جلسهای مشترک، اینگونه مقالات مطرح و پس از تایید علمی، میتوان آن را در نشریه درج کرد. برخی اوقات در اینگونه مطالب، متدولوژی و روشهایی طرح میشود که پایه علمی ندارد. در رپرتاژ آگهی چون فرد متخصص یا پزشک مربوطه صحبتهایی از خود نقل میکند یا به مقاله و کتابی اشاره میکند، باید از نظر علمی از سوی استادان و صاحبنظران فن بررسی شود و مورد تایید یا تکذیب قرار گیرد. متاسفانه با توجه به اینکه در بسیاری از موارد، رپرتاژ آگهیها گمراهکنندهتر از یک تبلیغ ساده هستند، سازمان نظامپزشکی
توجه ویژهای را به آن مبذول کرده است. صحت مبنای علمی، مهمترین عامل در تایید یا رد یک مقاله رپرتاژ آگهی است. در پایان از همکاران محترم تقاضا میکنم در این مورد، تا جای ممکن با سازمان نظامپزشکی همکاری لازم را داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.