مسکن مهر؛ تقاضای واقعی و راهبردهای اصلاحی
محمود اولاد . کارشناس ارشد اقتصاد
دولت نهم و دهم، طرح مسکن مهر را بهعنوان مهمترین راهبرد خود در بخش مسکن برگزید؛ طرحی که تنها بهعنوان یکی از راهبردهای طرح جامع مسکن تنها برای 200هزار خانوار در طول 10 سال یعنی سالانه 20هزار واحد، مقرر بود به همراه سایر راهبردهای طرح جامع مسکن به اجرا درآید. بدینترتیب، فراموشی سایر راهبردهای طرح جامع مسکن و تعمیم یکی از راهبردها به کل جامعه، رویکرد دولت نهم و دهم در بخش مسکن شد. توجه به سیاستگذاری در بخش مسکن، از نگاه مطالعات بینالمللی، به سمت تقاضا و مدیریت تقاضا و نیز اصلاح ساختار نهادی است. این در حالی است که اکثر سیاستهای بخش مسکن ایران، عرضهمحور بوده است. به ویژه مسکن مهر که علاوه بر عرضه محور بودن، در عمل به دلیل شیوه اجرایی نادرست و انتظاراتی که در جامعه ایجاد کرد، باعث تحریک بیشتر تقاضا شده و در نتیجه عملا اثر سیاست افزایش عرضه بر قیمت را از طریق تحریک تقاضا خنثی کرد. در واقع، شاید بدترین تاثیر مسکن مهر را باید در این نکته عنوان کرد که این تفکر که دولت موظف به تامین مستقیم مسکن آن هم به صورت مالکیت است را در جامعه تسری داد. بهرغم حجم یکونیممیلیون خانوار متقاضی واجد شرایط ولی تمامی
آنها، جزو متقاضیان موثر مسکن مهر نیستند. اطلاعات استانی به طور متوسط نشان میدهد، 28درصد متقاضیان قبل از واریز اولین وجه انصراف دادهاند و هشتدرصد متقاضیان، پس از واریز اولین وجه انصراف دادهاند و به طور متوسط تنها 27درصد متقاضیان، اقساط خود را پرداخت کرده و انصراف نداده یا واحد خود را تحویل گرفتهاند. این ریزشها (چه در هنگام واریز اولین وجه و چه وجوه بعد از آن) از دو جنبه قابل بررسی است: الف- ریزشها- انصرافهایی که به دلیل عدم توان در تامین منابع اولیه برای حضور در مکانیسم طبیعی مسکن مهر صورت گرفته است (فاقدان مسکن دهکهای درآمدی 1 و 2) ب- ریزشها- انصرافهایی که به دلیل عدم جذابیت مالکیت واحدهای مسکونی مهر صورت گرفته است (عمدتا فاقدان مسکن دهکهای پنج به بالا). مشکل مهمتر اینکه، بخشی از متقاضیان نیز که با فروش دارایی و قرض، توانستهاند آورده لازم را تامین و مسکن خود را تحویل بگیرند، در ادامه توان بازپرداخت اقساط وام را نخواهند داشت و در نتیجه مشکلی به مشکلات نظام بانکی اضافه خواهند کرد. برآوردهای ما طبق محاسبه توان پرداخت قسط و آورده اولیه براساس دهکهای درآمدی در استانهای مختلف نشان داد که حتی
با تغییر شرایط وام (افزایش مبلغ وام و طولانی کردن مدت بازپرداخت قسط به 12 سال که اتفاق افتاد) تقاضای موثر و واقعی برای مسکن مهر در کل کشور، 427هزار واحد مسکونی بود. ارزیابیها نشان میدهد طرح مسکن مهر، فاقد هرگونه ساختار در مدیریت عرضه واحد مسکونی منطبق بر شرایط دهکهای درآمدی خانوارهای شهری است. این بدین معنی است که در تشخیص گروه هدف این برنامه فاقد ساختار مشخص بوده و همگان را مشمول این برنامه کرد. از سوی دیگر حضور گسترده دولت بهعنوان مجری طرح (برخلاف دستاوردهای تجربی ملی و جهانی) منجر به کاهش و تضعیف نقش نظارتی آن شد و فقدان ساز و کار مناسب برای مشارکت موثر بخش غیردولتی (به ویژه متقاضیان واحدهای مسکونی) آسیبپذیری این طرح را مضاعف کرد. ساز و کار نامناسب تعاونیها جهت ثبتنام و عدم شناخت متقاضیان از تعاونیها خصوصا در شهرهای بزرگ، پایین بودن و کاهش انگیزه سکونت در واحدها به دلیل واگذاری زمین در مناطق کمتر توسعهیافته و حاشیهای شهرها، امکان و استعداد بروز ناهنجاریهای اجتماعی به دلیل هجوم یکباره جمعیت به مناطق حاشیهای و کمتر توسعه یافته خصوصا در کلانشهرها، جزیرهای شدن بافتهای مسکونی در قالب مسکن
مهر، بروز مشکلات فرهنگی به دلیل تجویز انبوه آپارتماننشینی در شهرهای کوچک و متوسط، بالا رفتن هزینه تعمیر و نگهداری مسکن در سالهای ابتدایی به دلیل کیفیت نه چندان بالای ساخت و نبود بستر جمعی جهت اداره هزینهها، تاخیر در ایجاد زیر ساختهای ضروری (آب، برق، مخابرات، حمل و نقل و...) و مراکز خدماترسانی عمومی (خدمات آموزشی، بهداشتی، امنیتی و انتظامی و...) زمینه تبدیل این مراکز جمعیتی به آلونکهای فقیر شهری با پیامدهای گسترده اجتماعی و فرهنگی را فراهم خواهد کرد. راهبردهای اجرایی جهت ایجاد آیندهای کمی بهتر برای مسکن مهر را میتوان به شرح زیر ذکر کرد: - با توجه به برآورد تقاضای موثر در طرح مسکن مهر هر گونه برنامه ساخت واحدهای جدید اضافه بر واحدهای در دست اجرا متوقف شود. - در مورد پروانههای ساخت صادرهای که تاکنون به مرحله اجرا نرسیدهاند با توجه به کمبود یا مازاد استانها تصمیم جدیدی (در مورد توقف یا شروع اجرای کار) اتخاذ شود. لزوم اتخاذ راهبردهای مختلف در هر استان و حتی در هر سایت مسکن مهر وجود دارد. - تامین 200هزار واحد به صورت اجاره به شرط تملیک برای فاقدان مسکن دهکهای 1 و2 با سازوکار توانمندکننده (صندوق
اجاره) - اولویت بهرهبرداری از واحدهای ساختهشده نسبت به واحدهای در حال ساخت و انتقال منابع موجود در جهت افزایش کیفیت زیست در فضاهای ساخته شده در ابعاد کالبدی، مدیریتی و... - توقف برنامهریزی و ساخت واحدهای مسکونی مهر در رقم یکمیلیون واحد مسکونی و تزریق منابع تخصیصی به سایر طرحها (بافت فرسوده، اسکان غیررسمی، بازار متعارف مسکن و...).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.