|

خشونت، نتیجه تقابل اخوان و ارتش در مصر

در حالی که ایالات‌متحده و دولت‌های دیگر تلاش می‌کنند تعریف حقوقی از تروریسم را به اعمال ارتکابی توسط بازیگران غیردولتی محدود کنند، قوانین بین‌المللی تروریسم را اینگونه تعریف می‌کنند: حملات عمدی به غیرنظامیان توسط دولت‌ها و گروه‌های غیردولتی. در مصر امروز تروریسم هم از سوی نیروهای دولتی و هم اعضای اخوان‌المسلمین و دیگر نیروهای مذهبی رادیکال در جریان است و خشونت‌ها آنقدر تنگاتنگ است که نمی‌توان رتبه بالاتری به هیچ یک از این دو گروه داد. با این حال دولت‌ها مسوولیت بیشتری در پیاده کردن استانداردهای بین‌المللی حقوق‌بشر دارند. در واقع آنطور که پاتریک کینگزلی، روزنامه‌نگار گاردین می‌گوید: «در میان تمام لفاظی‌هایی که در مورد تروریسم اسلامی می‌شود، به نظر می‌رسد کمتر کسی به این درک رسیده باشد که بیشتر اقدامات تروریستی از سوی دولت‌ها صورت می‌گیرد.» البته در مورد مصر مهم‌ترین وظیفه کسانی که به‌دنبال کم کردن این خشونت‌ها هستند، شمردن کشته‌شدگان و فهمیدن این موضوع که چه گروهی تروریست‌تر بوده‌اند، نیست. در عوض این افراد باید به‌دنبال پاسخ این سوال باشند که چرا گروه‌های مخالف برای مشروعیت و بقای خود اینچنین به خشونت متوسل شده‌اند. نظامیان و متحدانش و همچنین اخوان‌المسلمین تمام تلاش خود را کردند که خود را محافظ، ضامن و حتی پیشگام انقلاب 25ژانویه نشان دهند؛ ادعاهایی که دیرزمانی است دولت‌ها و نیروهای مخالف برای توجیه شیوه‌های خشونت‌آمیز خود به‌کار می‌گیرند. مروری بر دوران کوتاه قدرت اخوان‌المسلمین در مصر نشان می‌دهد تلاقی شیوه حکومتداری انحصارطلبانه اخوان و قدرت‌خواهی نظامیان راه را برای اعمال خشونت‌های حداکثری باز کرد. ارتش یکی از وزنه‌های مهم سیاسی و اقتصادی مصر بوده و هست و در روی‌کارآمدن دولت‌ها نیز نقش بسزایی داشته است. با این حساب واضح بود که رویارویی مرسی با ارتش در نهایت به ضرر اخوان‌المسلمین تمام خواهد شد. محمد مرسی تحت شرایط خاصی رییس‌جمهوری مصر شد؛ از جمله اینکه بتواند امتیازات و منافع ارتش را حفظ کند و از طرف دیگر اخوان‌المسلمین را به سمت یک رابطه تنگاتنگ با آمریکا سوق دهد. اما مرسی هرگز از تمام مصری‌ها حمایت نکرد و بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری، به سرعت در نظر مردم نامحبوب شد. او هرگز تلاش نکرد رییس‌جمهوری برای همه مردم مصر باشد. مرسی تنها سیاست‌هایش را مطابق با حزب خود پیش می‌برد. محمد مرسی اگرچه در ابتدای روی‌کارآمدنش تلاش کرد چشم روی برخی اقدامات خشونت‌آمیز ارتش در طول انقلاب ببندد اما در گام‌های بعدی تغییر در راس ارتش را در دستور کار خود قرار داد و با این اقدام عملا تلاش کرد ارتش را به حاشیه ببرد. رویارویی ارتش و اخوان تا آنجا پیش رفت که نظامیان منتظر بهانه‌ای برای کودتا علیه مرسی شدند. این بهانه با تظاهرات روز سی‌ام ژوئن 2013 در اختیار ارتش قرار گرفت. ارتش با تعیین ضرب‌‏الاجل 48ساعته برای دولت، اعلام کرد اگر دولت نتواند آرامش را به کشور برگرداند، ارتش وارد عمل خواهد شد. باقی‌ماندن مخالفان محمد مرسی در میدان التحریر مصر و کشته و زخمی‌شدن شماری از شهروندان موجب شد تا ارتش تیر نهایی را بر پیکره دولت محمد مرسی شلیک کند و ضمن بازداشت مرسی و برخی سران اخوان‌المسلمین، پایان دولت مرسی و آغاز دوره انتقالی را اعلام کند. ارتش به این نتیجه رسیده بود که بدون کمک مردم نمی‌تواند قدرت را از دست جریان‌های اسلامگرا خارج کند بنابراین ارتش با برخورداری از یک مزیت نسبی در مقابل نیروهای سکولار یا جبهه نجات ملی توانست پیروز میدان منازعات و رقابت‌های مصر در این مقطع زمانی باشد. پس از برکناری مرسی خشونت‌ها به یکباره سیر صعودی گرفت. طرفداران اخوان به خیابان‌ها ریختند و بر بازگشت مرسی پافشاری کردند و از آن سو ارتش نیز با تمام قوا مخالفان را سرکوب کرد. شاید اصرار رهبران اخوان در تداوم اعتراضات تا بازگشت مرسی به قدرت و رد کردن هرگونه درخواست برای پذیرش امر واقع‌شده و مخالفت با آماده کردن خود برای شرکت در انتخابات‌های آتی و احتمالا بازگشت مجدد به قدرت از طریق صندوق‌های رای از نگرانی و ترس نسبت به برخی تلاش‌ها برای حذف این جریان سرچشمه می‌گیرد؛ چراکه احتمالا برآورد رهبران اخوان چنین است که چگونه می‌توان از نیروهای سکولار و لیبرال و نیز نظامیان که حضور قانونی اخوان‌المسلمین در قدرت را برنتافتند، انتظار داشت که اجازه بدهند اخوان بار دیگر از شیوه‌های دموکراتیک به قدرت برسند. رهبران اخوان اکنون به این باور رسیده‌اند که اگر با قدرت علیه کودتا تمام‌قد نایستند و برای بازگرداندن مرسی به قدرت تلاش نکنند، شاید در کوتاه‌مدت دیگر نتوانند به قدرت بازگردند. علت دیگر مخالفت اخوان با هرگونه سازش آن است که رهبران اخوان تمامی فرصت‌ها و امتیازاتی که پس از تحمل 80سال رنج و سختی به دست آورده بودند، به یک‌باره از دست رفته می‌بینند. اخوانی‌ها احتمالا بر این باورند که با استمرار اعتراضشان مانع از کنار گذاشته‌شدن کامل این گروه می‌شوند و از دیگر سو نیروی مقابل نمی‌تواند آنها را از معادلات سیاسی آینده حذف کند. در همین حال و زمانی که مرسی می‌گوید برای جلوگیری از کودتا حاضرم جانم را بدهم یا زمانی که دکتر بلتاجی تاکید می‌کند برای دفاع از مشروعیت دولت مرسی تا آخرین قطره خون مبارزه خواهد کرد و طرفدارانش را به شهادت فرامی‌خواند، پس باید انتظار شرایط بدتر و وخیم‌تری را داشته باشیم. با این حال ارتش در طول سه ماه گذشته و پس از برکناری مرسی توانسته تا حدودی این اعتراضات را سرکوب کند. اگرچه تظاهرات پیوسته ادامه دارد اما شدت آن بیشتر از گذشته نشده و تعداد معترضان نیز کم شده‌اند. با وجود اینکه تحولات مصر بعد از سرنگونی دولت محمد مرسی در چهارماه گذشته حکم آتش زیر خاکستر را داشت، اما به هرحال در سایه برقراری حکومت نظامی و اعمال حالت فوق‌العاده شاهد آرامش نسبی بود. بسیاری از ناظران بر این باورند که با سرکوب طرفداران اخوان، این گروه به لایه‌های زیرین اجتماع نفوذ پیدا کرده و در درازمدت و با به‌وجودآمدن فرصتی مناسب بار دیگر مبارزه خود را برای قدرت از سر می‌گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.