|

هراس اعراب از بهبود رابطه تهران _ واشنگتن

مروان بیشارا . فرنگیس بیات

تنش میان عربستان‌سعودی و آمریکا بر سر رویکرد آمریکا به خاورمیانه در طول ماه‌های گذشته جریان داشته است. بیش از هرچیز عدم‌توسل به زور در سوریه و فقدان هرگونه پیشرفت در مذاکرات صلح این دست تنش‌ها را جدی کرده است. موضوع بعدی کنار کشیدن آمریکا از ادامه کمک‌های نظامی به ارتش مصر است که بعد از کودتای ژوییه اتفاق افتاد. همه اینها در کنار هم به معنای نزدیک‌شدن بیش از پیش آمریکا به ایران، رقیب سنتی عربستان است. این روزها تقریبا همه از عدم تفاهم فزاینده میان دو دوست سنتی با خبر هستند. هفته گذشته رییس سرویس اطلاعاتی عربستان خواستار پایان دادن به همکاری‌های ریاض و واشنگتن در برخی بخش‌ها شد. نارضایتی‌های عربستان در طیف گسترده‌ای از قطع همکاری تا عقب‌نشینی از صندلی غیردایمی عضویت در شورای امنیت سازمان‌ملل در اعتراض به بی‌عملی جهانی در مقابل بحران بمباران شیمیایی سوریه خود را نشان داده است. این سردرگمی ریاض، نتیجه دلسردی و ناامیدی عمیق این کشور نسبت به سیاست آمریکا در مقابل سوریه، مصر و فلسطین و بدبینی فزاینده نسبت به «ذوب» احتمالی یخ روابط تهران-واشنگتن است. اعراب تجربه‌های تلخی از گذشته خود در یاد دارند. یک ضرب‌المثل عربی وجود دارد که می‌گوید: «چمن زیر پای فیل‌ها له می‌شود حال چه آنها برقصند چه دعوا کنند.» آمریکا ظاهرا در حال حاضر ایران و اسراییل را به اعراب ترجیح می‌دهد. بعد از خصومت‌های به‌وجود آمده از فردای انقلاب 1979 بار جاه‌طلبی‌های نظامی آمریکا به متحدان عربش در منطقه تحمیل شده است. هزینه‌های جانی و مالی در لبنان، عراق و سوریه بی‌اندازه و غیرقابل محاسبه است. اما تا همین هفته پیش فقط این اسراییل بود که خود را صراحتا مخالف بهبود رابطه تهران و واشنگتن نشان می‌داد. اما درنهایت باید گفت که مصالحه میان ایران و آمریکا نیازمند توافق‌هایی بر سر منافع اعراب و اسراییل نیز هست و این منافع مطمئنا رهاکردن ایران هم نیست. رهبران اعراب می‌ترسند که مذاکرات میان تهران و واشنگتن موجب کنار گذاشته‌شدن اسراییل از کانون توجه دارنده تسلیحات هسته‌ای و تقویت موقعیت اشغال فلسطین، بدون ارایه راه‌حلی برای آن شود. بهبود رابطه میان ایران و آمریکا می‌تواند زمینه‌ساز منافع مختلفی شود که افزایش نفوذ منطقه‌ای ایران در سوریه، بحرین و منطقه خلیج فارس تنها یکی از آنهاست. آمریکا می‌تواند با کمک ایران به تثبیت موقعیت در سوریه اقدام کند؛ همانند تلاش‌هایی که برای استقرار امنیت پس از سقوط طالبان در افغانستان انجام داد. البته بهبود رابطه میان ایران و آمریکا بیش از آنکه به آتشفشان از تحولات شباهت داشته باشد تحولی تدریجی خواهد بود. از این رو به نظر می‌رسد که از سر‌گیری رابطه ایران و آمریکا موجب تعمیق شکاف‌هایی میان ایران و عربستان شود و چه‌بسا درگیری‌های فرقه‌ای جدیدی را در منطقه گسترش دهد. عربستان هفته گذشته اعلام کرده است که هر توافق احتمالی می‌تواند نفوذ ایران را در حیاط خلوت این کشور افزایش دهد. این قطب‌بندی می‌تواند به تقویت القاعده و گروه‌های سنی افراطی بینجامد که نزدیکی ایران و غرب را فرصت و ابزاری برای برافروختن آتش کینه‌های فرقه‌ای برای استخدام نیروهای بیشتر می‌بینند. در سوریه کمابیش با چنین تجربه‌ای روبه‌رو هستیم. و این تجربه خطرناک احتمالا در منطقه خلیج‌فارس و در کشورهای صاحب درآمدهای سرشار نفتی نیز می‌تواند تکرار شود. خسارات چنین درگیری‌هایی برای اقتصاد منطقه و جهان در صورت قطع احتمالی جریان نفت ویرانگر خواهد بود. عراق بعد از حمله سال 2003 آمریکا، به ایران نزدیک‌تر شده است و نخست‌وزیر شیعه این کشور جدا یکی از متحدان نزدیک تهران است. در حالی که فیل‌ها همچنان مشغول رقصیدن یا جنگیدن هستند رهبران عرب مشغول تماشا و آموختن هستند. البته این را هم می‌دانند که در بازی استقرار امنیت در منطقه آنها هم می‌توانند ذی‌نفع باشند. با 370میلیون جمعیت در 22کشور از آتلانتیک تا اقیانوس هند، می‌توانند مخالفت خود را به شکل‌های مختلفی نشان دهند. ملت‌های عرب منطقه هم به‌لحاظ تعداد و هم وسعت کشورهایشان از عناصر شکل‌دهنده امنیت منطقه‌ای هستند. از این رو کنارگذاشتن آنها خطرناک و اشتباه است. اگر اوباما معتقد است که به دنبال خاورمیانه و شمال آفریقایی در صلح و خوشبختی است، او باید اطمینان دهد که اعراب بخشی از چانه‌زنی‌های آتی واشنگتن و تهران هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.