ارزیابی تاثیرات اجتماعی پروژهها تقویت مردمسالاری
فردين عليخواه
1- در سال 1970، پس از آنکه بعد از کشوقوسهای فراوان، مجوز احداث خط لوله آلاسکا صادر شد، یکی از رهبران محلی اسکیموها سوال کرد: «اکنون که مشکلات زمین یخبسته و گوزنهای شمالی این منطقه را حل کردید و دانستیم که با نفت داغ چه کنیم، تغییر رسوم و شیوه زندگی مردم من چه میشود؟» شاید این سوال بسیاری را تحریک کرد تا به آثار پروژههای توسعهای بر زندگی جاری مردم توجه کنند. نتیجه این توجهات، شکلگیری و گسترش ادبیات ارزیابی تاثیرات اجتماعی (social impact assessment) در کشورهای صنعتی طی حدود نیمقرن اخیر بوده است. عدالت، مشارکت، شفافیت و مسوولیتپذیری چهار ارزش اساسی در ارزیابی تاثیر اجتماعی است. چرا عدالت مهم است؟ در ارزیابی تاثیر اجتماعی این ایده محوری وجود دارد که هر پروژه یا اقدام توسعهای میتواند برندگان و بازندگانی داشته باشد. عدهای از مردم برای احداث یک پروژه ممکن است ناگزیر به مهاجرت از محل زندگی خود شوند. عدهای دیگر محل کسبشان تهدید شود و برعکس بر قیمت املاک عدهای دیگر افزوده شود. به کمک ارزیابی تاثیر اجتماعی میتوان منافع برندگان و بازندگان را به هم نزدیک کرد؛ بهگونهای که همه بهطور عادلانه از منافع
هر اقدام توسعهای بهرهمند شوند. مشارکت یکی دیگر از ویژگیهای ارزیابی تاثیر اجتماعی است. هرکسی (حقوقی و حقیقی) که به شکلی با یک اقدام توسعهای ربط دارد باید فرصت مشارکت و اثرگذاری در فرآیند شکلگیری و انجام آن اقدام را داشته باشد. در این میان اهمیت انعکاس نظر و مشارکت اقشار آسیبپذیر و افراد خاموش (voiceless people) بسیار بیشتر است. مشارکت ذیربطان یک اقدام توسعهای موجب خواهد شد تا پروژهها با مردم و برای مردم ساخته و مورد بهرهبرداری قرار گیرند. شفافیت از دیگر ویژگیهای ارزیابی تاثیر اجتماعی است. اطلاعداشتن درواقع یک حق است. هرکس این حق را دارد که از پروژهای که قرار است زندگی او را دستخوش تغییر کند اطلاع داشته باشد. بنابراین برای هر پروژهای باید سوال کرد که تصمیمسازان چقدر مردم را در جریان اتخاذ تصمیمات و روند آتی پروژه قرار دادهاند؟ در نهایت مسوولیتپذیری، ویژگی نهایی نهفته در ارزیابی تاثیر اجتماعی است. تصمیمسازان باید مسوولیت تصمیمات خود را بپذیرند. اجتماع محلی که فرصت مشارکت در اقدام توسعهای را داشته است نیز باید مسوولیت آگاهی خود را بپذیرد. درواقع در صورت ایجاد مشکلات برای هر اقدام توسعهای
و به شرط ایجاد فرصتهای برابر برای اثرگذاری در روند طرحها، هم سطوح مدیریتی و هم سطوح مردمی مسوول تصمیمات خود هستند. 2- در چند سال گذشته بهجز شهرداری تهران بهعنوان یکی از نهادهای اصلی و یکی، دو وزارتخانه- آنهم بهشکل ناقص و پراکنده- توجه چندانی به ارزیابی تاثیرات اجتماعی سیاستها، تصمیمات، برنامهها و پروژهها نشده است. متاسفانه تاکنون مدیریت اجرایی کشور به انجام ارزیابی آثار اجتماعی و آثار مثبت آن بر روند کلی توسعه کشور ایمان نیاورده است. کم نبودهاند سیاستها و پروژههایی که از نظر فنی بسیار مطلوب طراحی شده بودند ولی دقیقا به دلایل غیر فنی (اجتماعی) زمینگیر شده و موجب اتلاف سرمایههای ملی شدند. لازم به تاکید نیست که ارزیابی تاثیرات اجتماعی به تقویت مشارکت اجتماعی خواهد انجامید. ارزیابی تاثیر اجتماعی این فرصت را به مردم خواهد داد تا نظر، نیاز و خواسته خود را درخصوص اقدامات توسعهای ابراز دارند و قبل از بروز آثار منفی خواسته و ناخواسته، برای آنها چارهای اندیشید. در صورت گسترش چنین مطالعات و ارزیابیهایی، از تعداد نامههای میلیونی مردم به شخص رییسجمهور کاسته خواهد شد چراکه فرصت مشارکت به آنها از سطوح
پایین داده خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.