بررسی جنبشها در آفریقای جنوب صحرا
طنین اعتراض در سراسر قاره آفریقا
ارنست هارش . مترجم: محمدحسن ایپکچی
«عبداللطیف کولیبالی»، روزنامهنگارسنگالی همچون دیگر متفکران سیاسی در آفریقا در یادداشتی به بررسی تاثیر و تاثرات انقلاب شمال آفریقا در دیگر کشورهای این قاره پرداخته است. او در جمع روشنفکران سنگالی در اوایل آوریل 2011 بلافاصله پس از انقلاب تونس و مصر که منجر به تغییر رژیم شد به این موضوع اشاره کرده بود که ما شاهد موج فزاینده بیکاری جوانان، خصوصیسازی و نظام سلطنتی در قدرت سیاسی سنگال هستیم که شرایطی مشابه وضعیت شمال آفریقا را دارد اما در بسا موارد دارای تفاوتهای اساسی مخصوص به خودش است. آنچه در سنگال طی سالهای اخیر شاهد بودیم گسترش فضای فرهنگ دموکراسی است که به مرحلهای از رشد و بلوغ رسیده است. درعین حال، رهبران دینی نیز از طرفی پیروان خود را از هرگونه رفتار اعتراضآمیز و خشن پرهیز داده و البته نباید از نگرش فرهنگی و دینی شهروندان این جامعه نیز دور ماند که به سرنوشت و توکل در زندگی اعتقاد راسخی دارند. بنابراین بهنظر روزنامهنگار فوق، این ویژگیهای کلیدی است که شاخصهای تفاوتگونه بافت سیاسی سنگال را از منطقه شمال آفریقا جدا کرده و شباهت سبک انقلاب تونس را در سنگال نشان نمیدهد. به هر حال، درست دوماه بعد
از انقلاب تونس، مردم سنگال به جهان نشان دادند آنقدرها هم روحیه منفعلی ندارند. چه، در روز23 ژوئن 2011، دههاهزار نفر از معترضان سنگالی در میدان «سووتو» و در مقابل مجلس تجمعی برنامهریزی شده داشتند. شاید هم بهانه اصلی نقد معترضان، لایحهای بود که از سوی آقای«عبدالله واد»، رییسجمهور وقت در مجلس در خصوص معرفی معاون خود (فرزندش) و تصویب ماده قانونی منع امکان پیروزی نامزد ریاست جمهوری در دور اول انتخابات بهجای کشیدهشدن انتخابات به دور دوم که قبلا توسط اکثریت نمایندگان مجلس طرفدار رییسجمهور حمایت و در شرف تصویب بود و مناقشات بسیاری را به دنبال داشت، ارایه شده بود. در مقابل خواست قدرت حاکم، جناح سیاسی مخالف و فعالان طرفدار دموکراسی نگرانی شدید خود را از تصویب چنین قانونی بیان داشتند. آن هم از تصویب قانونی که به «واد» امکان پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری را برای سومینبار در سال 2012می داد که به دنبال آن میتوانست فرزندش«کریم» را جانشین خود کند (ابراز نگرانی شدید اعلام داشتند). اصرار رییسجمهور وقت سنگال به حفظ قدرت مطلق، بهتدریج سراسر جامعه را با تنش و اعتراضات شدید خیابانی روبهرو کرد. جوانان بیشترین
جمعیت معترض را تشکیل میدادند. مضمون شعار اصلی جوانان سنگالی چون«به قانون اساسی من دست نزنید» و «حکومت مطلقه هرگز» بود. فضای اعتراضات بسیار آرام و بدون درگیری خاصی آغاز شد اما فضای سیاسی وقتی بحرانی شد که «فربا سنگور»، رهبر تندرو حزب حاکم دموکراتیک دستور حمله پلیس به صفوف معترضان را صادر کرد. طولی نکشید که سراسر کشور شاهد برگزاری تظاهرات به همراه شعارهای کوبنده جوانان علیه قدرت شد. جامعه ملتهب سنگال به شرایطی رسید که معترضان منزل مسکونی این رهبر تندرو را به آتش کشیدند. مرکز صداوسیما، دادگاه و دیگر ساختمانهای مهم دولتی آسیبهای جدی را متحمل شدند. با وجود حضور جمعیت فراوانی که در مقابل مجلس شعارهایی را به نشانه اعتراض سر میدادند هنوز برخی دولتمردان به پیام بسیار جدی جامعه گوش فرانداده بودند. زیرا، معاونان مجلس همزمان یک روز کامل را به بحث پیرامون لایحه انتخاباتی ارایه شده دولت گذراندند. نمایندگان مخالف دولت در مجلس سنگال که از طرف معترضان تحریک شده بودند تلاش خود را برای رساندن صدای مردم به گوش مجلسیان موافق قدرت حاکمه، انجام دادند. درحالی که نمایندگان موافق نیز سعی در بیرنگ نشاندادن صدای مردمی داشتند.
ناگاه، معاون شهردار که خود نماینده حزب حاکم در مجلس بود برای مشاهده و بررسی واقعیت صدای اعتراض جوانان به میان آنها رفت، اما طولی نکشید که شتابان به جمع نمایندگان برگشت و خواستار مسکوت گذاردن لایحه مورد اشاره شد و خطاب به مجلس گفت: «کشورمان در خارج پارلمان درحال انفجار است ما چگونه میخواهیم این قانون را تصویب کنیم.» و در ادامه افزود: «ای نمایندگان اگر میخواهید خانه و کاشانهتان در امان باشد به این قانون رای منفی دهید.» بلافاصله در عصر همان روز رهبران حزب حاکم برای مشورت سراسیمه به محل کار رییسجمهور رفتند که در مراجعت وزیر دادگستری بیانیهای خلاصه و مفید را چنین صادر کرد که «دولت لایحه را پس گرفت.» قدرت در دست آنهاست حرکتی که در مقابل مجلس اتفاق افتاد و به پیروزی ختم شد بسیار کار مهم و ارزندهای بود که شهروندان سنگالی در دفاع از حقوق دموکراسی کشورشان نشان دادند. زیرا، فقط در مدت یکروز، قدرت اعتراض خیابانی با یک برنامه حساب شده، کاری کرد که قدرت حاکمه از اهداف خود عقبنشینی کند. پیام دیگری که معترضان بهخوبی توانستند به دولتمردان تفهیم کنند لزوم تغییر سیاستهایی بود که تاکنون دنبال
میشده است. آنچه انقلابهای شمال آفریقا در نخستین مرحله برای دوجناح موافق و مخالف حکومت سنگال به ارمغان داشت، توجهدادن کشور به اتفاقاتی بود که در روز23 ژوئن روی داد. در این روز، وزیردادگستری اعلام کرد: «باور نمیکنم شرایطی که منجر به بهارعربی شد، در سنگال هم اتفاق بیفتد و البته ما خود مشکلاتی داریم که اول باید آنها را حل کنیم.» در همین حال، «عثمان تانور دینگ»، رهبر حزب سوسیالیست و مخالف حکومت در حرکت دیگری اعلام کرد: «همانطور که تونس بهارعربی را به خود دید، ما خواهان بهارآفریقایی در سنگال هستیم.» واقعیت اینکه هر دو بیان درستی داشتند. حکومت سنگال مانند رژیم قدرتمدار «زینالعابدین بنعلی» در تونس یا حسنیمبارک در مصر نیست که انقلابها باعث شکستشان شد. همچنین، حکومت آقای«واد»، که خود روزی از اعضای مخالف حکومت قبل از خود بوده و در سال2000 که به ریاست جمهوری انتخاب شد سعی کرد تا ساختار کشور را به سوی جامعهای با رسانههای جمعی مستقل آبرومند، آزادی اعتراض و بالاخره جامعهای پویا و مدنی سوق دهد. و این درس علمای انقلاب را هرگز از یاد نمیبریم که: «انقلابها فقط در جایی روی میدهد که مردم تحت سلطه قدرت مطلقه و
سرکوب بوده و درواقع چارهای جز انقلاب ندارند.» هرچند حرکتهایی که در سنگال اتفاق افتاد منجر به انقلاب نشد، اما انقلاب شمال آفریقا توانست نوعی احساس و درک جدید از بیداری (یا به قول برخی بهار) را در دل مردم و جامعه بهوجود آورد. قدرت تصمیمگیری در بدنه مسوولان دولتی سنگال بسیار دقیق بود. تحلیلگران سیاسی در یادداشتهای خود در آن روزها به اشراف و برتری قدرت مردمی در تظاهرات خیابانی اشارات جالبی داشتند. در مقالهای که در مطبوعات سنگال به چاپ رسید «عبدالله تیما» نوشت: «مردم سنگال، که در دید بسیاری از مردم جهان حالتی منفعل داشتند بالاخره لب به سخن گشودند و بهخوبی نشان دادند که قدرت ارزشهای ملی فقط به خود آنها تعلق دارد». «منصور ندایی»، نامزد مخالف در انتخابات ریاست جمهوری نیز اعلام کرد: «آنچه مردم سنگال از خود نشان دادند واقعیت این مهم بود که به همه بفهمانند قدرت در دست مردم است و لاغیر.» «شیخ گویه»، هم از جناح موتلفه مخالفان دولت سنگال اعلام کرد:«مردم سنگال در تظاهرات خود این درس را به همگان دادند که قدرت برتر با آنهاست و اینکه حرف آخر را همانها خواهند زد و نه فرد و قدرت دیگری.» هرچند، حکومت درحال حاضر حرف
اول را میزند و آقای«واد» نیز خیلی اصرار داشت که قدرت را برای بارسوم نیز به دست گیرد که اتفاقا همین سماجت او فضای سیاسی و اجتماعی جامعه را متشنجتر کرد. براساس گزارش وزارت کشور سنگال، بیش از سههزارنفر از مردم در تظاهرات سال 2011 شرکت و قدرت خود را به رخ قدرتمداران کشیدند. بیشک موج اعتراض مردمی در این کشور فضای سیاسی را به جایی رساند که آقای«واد» رییسجمهور در انتخابات ریاست جمهوری سال 2012 که در دور دوم رای لازم را کسب نکرده، شکست را در برابر نخستوزیر سابق خود آقای «مکی سال» پذیرا شد. تلاطمی گسترده نمونه سنگال کنایهای به شرایط مشابه در سراسر قاره است؛ چه در ابعادی محدود یا وسیع، شهروندان آفریقایی با استفاده از روشهای مختلف که بستگی به شرایط هر کشوری دارد نارضایتی خودشان را در همه زمینهها نشان دادند و البته نباید از نظر دور داشت که هرچند شرایط کلی تحولات شمال آفریقا بر کشورهای جنوب صحرا تاثیر بسیاری داشت لیکن وقوع انقلاب در دو کشور مصر و تونس آن هم فقط در مدت چند هفته توانست اثرات مهمی را بر کل قاره داشته باشد. سقوط معمرقذافی قدرت اطلاعرسانی این پیام را پابرجا کرد که دیکتاتوریهای
بهظاهر با ثبات میتوانند از بین رفتنی باشند. رسانههای بینالمللی، امواج خروشان اعتراضات را در شمال آفریقا و خاورمیانه به جهان گزارش کردند. موسسات خبری بینالمللی نیز با پوشش دادن اخبار اعتراضات در جنوب صحرای آفریقا سطح جهانی خبری را گسترش دادند. بررسی اجمالی عناوین خبری نشان داد که تنها مردم سنگال نیستند که به خیابانها ریختهاند: - بلافاصله پس از سقوط مبارک، دانشجویان سودانی از طریق فراخوان در فیسبوک اعتراض علیه حکومت را خواستار شدند که منجر به تظاهرات چندصدنفری در خارطوم و دیگر شهرها شده که البته پلیس مانع گسترش آن شد. - هزاران نفر طی ماه ژانویه و فوریه در جیبوتی به خیابانها ریخته و خواستار برکناری رییسجمهور که به نظر آنها دوره سوم قدرت خود را بدون پیروزی در انتخابات شروع کرده بود، شدند. - جوانان موریتانی از فوریه به مدت چندین ماه از طریق فیسبوک با راهاندازی تظاهرات خیابانی اصلاحات سیاسی را خواستار شدند. - پس از مرگ یک دانشجوی بورکینافاسویی به واسطه ضربوشتم پلیس، جوانان کشور طی تظاهراتی شعار دادند: «بورکینا به سرنوشت مصر دچار میشود!» حرکت دانشجویان چندین ماه ادامه داشته، با شرکت گسترده کارگران
توام بود که از دولت خواستند نسبت به ترمیم کامل کابینه اقدام کند. - در مالاوی، یک استاد دانشگاه در ماه فوریه به دلیل سخنرانی پیرامون اوضاع تونس و مصر که مشوق تظاهرات اعتراضگونه به بهانه افزایش قیمت بنزین شد مورد بازخواست امنیتی قرار گرفت. رییسجمهور مالاوی، هشدار داد که تشابهسازی کشورش با مصر اشتباه محض است. متعاقب آن دانشجویان دانشکدههای مختلف دست به تظاهرات زده در ماه ژوییه شهرهای مختلف مالاوی شاهد تظاهرات خیابانی بود که منجر به کشتهشدن 19نفر طی درگیری با پلیس شد. - در اوگاندا، ماههای مارس و آوریل شاهد اعتراضاتی نهچندان گسترده هدایت شده احزاب سیاسی مخالف به بهانه افزایش هزینههای زندگی بود که پلیس با استفاده از گاز اشکآور موجب متفرقشدن و دستگیری چندنفر از دانشجویان شد. در پایان آوریل، تظاهرکنندگان شهرهای مختلف را موردهدف قرار داده که درنهایت منجر به کشتهشدن حداقل 9نفر از مردم شد اما تظاهرات همچنان ادامه داشت. - در سوازیلند، کشور کوچک منطقه جنوب آفریقا، شبکههای اجتماعی توانست هزاراننفر از دانشجویان و اتحادیههای کارگری را به خیابانها گسیل دارد تا صدای خود را برای دموکراسیخواهی به گوش جهانیان
برسانند که در این راستا، شهرهای مختلف سوازیلند در ماههای آوریل، آگوست و سپتامبر شاهد تظاهرات گستردهای بود. در این تظاهرات دانشجویان خواستار جدی برقراری دموکراسی شدند که بیشک متاثر از تحولات شمال آفریقا بود. امواج تاریخی بنابراین تاریخچه حرکتهای سیاسی سالهای اخیر چه در شمال و یا جنوب صحرای آفریقا حکایت از امواجی دارد که چون جزرومد دریا در تبوتاب است. البته تاثیرپذیری این حرکتها را مابین کشورها نباید از نظر دور داشت. برای فهم بهتر چنین پویاییهای آفریقایی نگاهی به تاریخچه درگیریهای سیاسی آفریقایی خالی از فایده نخواهد بود. لازم نیست خیلی هم به گذشتههای دور برگردیم (آفریقای پیش از استعمار دارای انقلابهایی مخصوص به آن دوران و در برابر تهاجمات اروپایی بود)، چه در شناخت نخستین اعتراضات سیاسی مهم آفریقا بررسی دوران استعمار لازم و ضروری است. بعد از جنگ جهانی اول، مصر دارای انقلابی دموکراسیخواه بود. جنگ جهانی دوم اینگونه حرکتها را گسترش داد. مستعمرات آفریقایی بریتانیا و فرانسه شاهد تظاهرات وسیع کارگران و نیز بهگونهای طبقه متوسط بودند (شورش ماداگاسکار). بلافاصله متعاقب چنین حرکتهایی،
آفریقا که دارای شرایط خاص اجتماعی و اقتصادی بود بهواسطه تسلط سیاسی استعمار بر ساختار قدرت در جوامع آفریقایی بهتدریج گونهای از حرکتهای ملیگرایی مردمی را در دهه 1950 در شمال و جنوب صحرا به خود دید. همچنین، رهبری طبقه روشنفکر تحصیلکرده آفریقایی باعث ادامه حرکتهای اعتراضی کاملا مردمی شده، طبقه کارگری درحال زایش را به همراه کشاورزان و روستاییان، تجار خردهمالک و بازرگانان و بالاخره جمعیت زیادی از شهروندان فقیر را به خیابانها کشاند. حرکتهای انقلابی یادشده در مصر و نهضت «مائو مائو» در کنیای مستعمره بریتانیا در کنار انقلاب الجزایر علیه مداخله فرانسه تنها چند نمونه قابل ملاحظه در تاریخ معاصر آفریقا بهشمار میروند. در پی گسترش حرکتهای اعتراضی آن دوران، بریتانیا و فرانسه قدرت را واگذار کرده، لیبی، مصر، سودان، تونس و مراکش استقلال خود را در اوایل و اواسط دهه 1950 کسب کردند. همین اتفاق توانست حرکتهای ملیگرایی را در جنوب صحرای آفریقا زنده کند. کشورهای غنا و گینه توانستند استقلال و آزادی خود را در سالهای 1957 و1958 بهدست آورند. اما، دهه 1960 نیز تحولات سیاسی مهمی را در منطقه به خود دیده 31 کشور در جنوب
صحرا و البته الجزایر در شمال به استقلال رسیدند. دههای که مردم آفریقایی طی مبارزات طولانی با استعمارگران بریتانیایی، فرانسوی و بلژیکی فعالیتهای ضداستعماری خود را قوت بخشیدند. در این میان، استعمار پرتغال تنها قدرت غربی بود که مستعمرات خود را نگهداشت و البته رژیم سفیدپوست آفریقایجنوبی ورودزیا (زیمبابوه فعلی) نیز به قدرت نژادپرستی وابسته بودند. چنین شرایطی به مبارزات آزادیخواهی افزود تا درنهایت به سقوط سلطنت بلژیک دردهه 1970، پیروزی حاکمیت اکثریت سیاهان زیمبابوه در1980 و همچنین، استقلال نامیبیا از آفریقایجنوبی در1990 ختم شد. در بیشتر کشورهای آفریقایی، استقلال رسمی توانست به بسیاری از حرکتهای سیاسی خاتمه دهد. پس از دههها تسلط کشورهای خارجی که طی آن نیروهای کارگری بهشدت سرکوب میشدند اختیار حاکمیت مردم آفریقا از سوی استعمارگران مقبول افتاد و پایان استعمار را به همراه داشت. گویی به رهبران آفریقایی نوعی اعتماد شده بود. اما بهزودی واقعیت آشکار و سایه یأس را برقلوب مردم آفریقا انداخت. برخی از رهبران درواقع دستنشانده قدرت استعماری بودند و فقط اندک تفاوتی با پیشینیان خود داشتند. البته دیگر رهبرانی هم بودند
که در صحنه مبارزات نقش مهمی داشته، به قهرمانان استقلال مشهور شدند، اما، بهتدریج سایه شوم قدرت برآنها تاثیر منفی گذاشته روحیات نخستین خود را تغییریافته دیدند. آنها بودند که پس از گرفتن قدرت سیاسی کمکم با تشکیلات احزاب سیاسی مخالف، دشمنی و هرگونه فعالیت سیاسی آنها را مسدود کردند. در بسیاری از کشورهای این قاره افسران عالیرتبه با قدرت مرکزی کنار نیامده و دست به کودتا زدند. از طرفی، دهه 1960 شاهد بحران اقتصادی و سیاسی برای عمده جوامع این قاره بود. انقلاب سال 1974 اتیوپی، تصرف قدرت و بسیج حرکت مردمی از سوی مقامات تندرو دولتی در کشورهای غنا و بورکینافاسو در اوایل دهه 1980، پیروزی شورشیان اوگاندا به سال1986 از جمله دیگر تحولات منطقه بود. تجدید حیات حرکت ضد آپارتاید در آفریقایجنوبی که با شورشهای شهری 1976 آغاز و در دهه 1980 به اوج خود رسید، همگی دلالت بر این دارد که حتی در بیشتر نظامهای سیاسی دیکتاتوری نمیتوان شوق و هیجان مردمی را به حیات سیاسی و اجتماعی دلخواه برای همیشه سرکوب کرده و مانع از تحقق آن شد. دهه پایانی قرن بیستم، شاهد حجم بسیار بالایی از تظاهرات سیاسی در این قاره بود. آغاز این حرکتها از بنین
در سال 1989 شروع و در1990 و1991 بهسرعت به سایر بخشهای آفریقای زیرصحرا رسید بهطوری که قدرت اینگونه حرکتها پس از دوران مبارزات ضد استعماری تا آن زمان دیده نشده بود. خواست اصلی معترضان اعطای آزادیهای سیاسی شامل: انتخابات آزاد و رونق سبک زندگی مردم بود. در برخی کشورها، صدای اعتراض جمعیتی بین دههاهزار تا صدهاهزار را شامل میشد. ریتم و آهنگ اعتراض از کشوری به کشور دیگر متفاوت، اما ماحصل آنها الزام ایجاد اصلاحات سیاسی بود. بسیاری از استادان دانشگاهی آفریقا بافت اینگونه جنبشها را «مبارزات آزادیبخش مرحله دوم» لقب دادهاند. بین سالهای 1990 تا 1995، تعداد کشورهایی که درآنها انتخابات برگزار شد از10 به 38 دوره افزایش یافت. در فاصله پنجساله فوق، نظام سیاسی آفریقای زیر صحرا دارای بافت نظامی یا تکحزبی بود که بعدها تبدیل به نظامهای انتخاباتی چندحزبی شد. در این راستا تحولاتی چون آزادسازی مطبوعات و بیان، تشکیل اجتماعات، حقوق شهروندی و فعالیت احزاب سیاسی رونق بیشتری یافت. فرهنگ انتخابات توانست تا حدود زیادی فرهنگ سیاسی موجود آفریقا را تغییر داده به خواست مردم پاسخی معنیدار دهد. اما، کمکم واقعیت دموکراسی برای
بیشتر شهروندان این قاره همچون طنز خندهداری جلوه کرد. در برخی کشورها، برگزاری انتخابات سالبهسال بهتر شد. احزاب سیاسی مخالف به پیروزی رسیدند و قدرتمداران دیکتاتور وقتی رای نیاوردند مجبور به عقبنشینی شدند. از 1999 به بعد، طعم دموکراسی برای بیشتر مردم این قاره لذتبخشتر بود. براساس اطلاعات جمعآوری شده از 19کشور آفریقایی در سال 2008، 21درصد پاسخدهندگان کشورهای خود را همراه با«دموکراسی کامل» نام برده، 30درصد دموکراسی خود را با معدود مشکلات دیده، 25درصد مشکلات بزرگی را سرراه دموکراسی کشورهایشان دیدند و فقط پنجدرصد فقدان دموکراسی را اظهارکردهاند (ششدرصد بدون پاسخ). بیشتر این کشورها، توانسته بودند نسبت به برخی اصلاحات سیاسی تلاش کنند. دامنه نیازها هدف اصلی حرکتهای طرفدار دموکراسی، تغییر نظامهای سیاسی در آفریقا بود. بسیاری از خواستههای مردم آفریقا عوامل اقتصادی و اجتماعی داشته كه موجب ایجاد و گسترش نارضایتی میشد. برای نمونه، درآمد کم، بیکاری، فقدان فرصتهای زندگی، عدم دسترسی به حداقل امکانات آموزشی و بهداشتی، فساد، زور و اجحاف از طریق موسسات دولتی و به حاشیه راندن گروههای نژادی و
مذهبی موجب اعتراضات بسیار مهمی شد. بیشک بحران اقتصادی در آفریقای زیرصحرا زیرساختارهای اصلی نظامهای سیاسی کشورها را مورد هدف قرار داد. اصلیترین علل بحران مالی آفریقا در دهه 1990، سیاستهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی بودند. در اواخر2007 و اوایل 2008، فضای اعتراضات آفریقایی سطوح بالاتری را به خود اختصاص داد. افزایش قیمت موادغذایی در کشورهای آفریقایی خود باعث گونهای از تظاهرات از جمله در کشورهای گینه و کامرون شد. در بسا موارد، تظاهرات و ناآرامیها از جنوب صحرا به شمال آفریقا کشیده میشد. مراکش به علت کمبود مواد غذایی دچار مشکلشده و اعتراضاتی را شاهد بود. در آوریل2008 ، آمارتکاندهنده بیکاری و افزایش هزینههای زندگی مردم شهرهای تونس را به خیابانها روانه کرد و همان زمان در مصر، تظاهرات گستردهای در قاهره و در شهر شمالی «محله» روی داد که به درگیری پلیس با معترضان انجامید و یکنفر نیز کشته شد. این وقایع درست سه سال قبل از انقلابهای توفانی شمال آفریقا بود. البته، اتفاقاتی که قبل از 2011 در برخی کشورهای این منطقه رخ میداد چهبسا بهطور دقیق انقلابها را هم نمیتوانست پیشبینی کند اما نکتهای مهم از
نظر جهانیان که نوعا از طریق رسانههای ارتباط جمعی به اثبات رسیده بود، وقوع رخدادی تازه بود که دیدگان همه مردم دنیا را به تحیر واداشت. آنچه در شمال آفریقا پدیدار شد انقلابی یکشبه نبود که ریشه در مسایل اجتماعی کشورها داشت. نابرابری اجتماعی، فساد، سانسور و ممیزیها در عرصه فرهنگ، اخاذی و کلاهبرداری و دیگر آسیبها ناگهان منطقه را دچار بحران جدی کرد. همانطورکه موج دموکراسیخواهی در دهه 90 کشورهای جنوب صحرای آفریقا را شامل شد، اعتراضات در شمال آفریقا به بهانههای مهم مشکلات اجتماعی و اقتصادی اما درنهایت سیاسی و انقلاب به وقوع پیوست. در تونس، حداقل شاهد یکدهه ناآرامیهایی بودیم که ناشی از موج دموکراسیخواهی و فعالیتهای حقوق بود که منجر به ظهور دوباره احزاب مخالف، توسعه رسانههای آنلاین مستقل اینترنت و موبایل، اختلاف در بدنه حاکمیت و بسیاری از اعتصابات سراسری در مراکز دولتی و خصوصی بود که توانست در مدت شش ماه موجب انقلاب بزرگی شود. بنابراین، در دسامبر2010بودکه مرد جوانی به نام «محمد بوزیدی» که در کنار خیابان فروشندگی میکرد در مرکز شهر «سیدی بوزید» پس از به آتش کشیدهشدن اموال و توهین و بیحرمتی پلیس، اقدام
به خودسوزی کرد. رفتار حسابشده و بسیار معنیدار او انقلابی را ابتدا در شهرها و سپس در کل کشور و دیگر کشورهای منطقه به خود دید و توانست فقط در عرض چند هفته «بنعلی» را از قدرت برکنار کند. اما در مصر، جوانان انقلابی که برای بار نخست در میدان طاهر در25 ژانویه 2011 تظاهرات خود را بهراه انداختند تحتتاثیر سقوط بنعلی بهسرعت به نتیجه رسیدند. در این میان، حمایت از مقاومت مردم فلسطین، حرکتهای خودجوش و اعتراضی طبقات محروم جامعه علیه بیعدالتیهای موجود به نقطه جوش رسید. مصر، بیش از 1900 اعتراض و اعتصاب را در کشوری داشت که یکمیلیون و700هزار کارگر از سال 2004 تا2008 آنها را هدایت کرده بودند. طی آوریل2008، بحران غذایی رژیم مبارک و حزب حاکم را با تهدیدی جدی روبهرو کرد. بلافاصله قدرت حاکمه درصدد پاسخگویی به خواست مردم برآمد اما دیگر زمان اجازه نداد چراکه حرکت سیاسی مخالف در جامعه از رشد لازم برای مبارزه خیابانی برخوردار شده بود. طی آوریل 2008 و بعد از آن، اقدامات اعتراضی بنرهای تبلیغاتی نامزدهای حزب حاکم را به همراه عکس مبارک به آتش کشید. مردم مصر دیگر بهدنبال مایحتاجهای اعتراضی خود نبودند بلکه خواستار جدی
برکناری رژیم حاکم از قدرت بودند. آنها به دنبال آزادی بیشتری بودند که آینده خود و کشورشان را تضمین کند. برای همین، وقتی برای اولینبار مردم به میدان طاهر فراخوانده شدند کاملا برای کمک به تغییرات اساسی در کشور آماده بودند. از بیعدالتی تا انقلاب درحالیکه، بیعدالتی سیاسی سراسر آفریقا را دربر میگرفت، شرایط اقتصادی و اجتماعی مشابهی را در قاره شاهد بودیم. فقر گسترده، نابرابری اجتماعی، بیکاری فزاینده، آینده تاریک جوانان و بهخصوص مشکلات ادامه تحصیل در این کشورها معضلی مشترک بود. همچنین، کشورهای جنوب صحرای آفریقا دارای بالاترین نرخ فقر در جهان هستند. درصد مردمی که زیر خطفقر زندگی میکنند بین سالهای 1981 لغایت2005 کاهش بسیار کمی داشته که علت مهم آن عدم اشتغالزایی در این منطقه است. تعداد فقرای آفریقای جنوب صحرا در دوره زمانی فوق، از212میلیون به 388میلیون افزایش یافت. کمیسیون اقتصادی آفریقای سازمان ملل طی گزارشی اعلام کرد: «بیکاری جوانان به میزان 18درصد برای دهه گذشته تثبیت شده». موج اخیر بیثباتی سیاسی در شمال آفریقا شدت مشکلات و سختیها را نشان داد. همزمان با بیکاری گسترده، نابرابری
اجتماعی و اقتصادی حاکی از نابسامانیهای اقتصادی در این منطقه از آفریقا بود. همانطور که استادان حرکتهای اجتماعی بیان کردهاند، مردم هیچگاه بهعلت سادهای چون سختیهای معیشت و زندگی انقلاب نمیکنند. افزایش نابرابری اجتماعی، چه در مصر و یا تونس، زندگی بسیار اشرافی خانوادههای سلطنتی حاکم، زمینه اصلی انقلاب را فراهم آورد. بنابراین، انقلاب تکعلتی نبوده، شامل ترکیبی از عوامل میشد. ساختار انقلابها برخی از حرکتهای مردمی با رهبری قوی هدایت شده بود در حالی که سایر قیامها گویی یکشبه اتفاق افتاده و خارج از کنترل بود و بهنظر میرسید صاحبی هم برای خود نداشت. بررسیها نشان داد که توسعه جامعه مدنی عامل کلیدی در تعیین نوع تغییرات لازم سیاسی در آفریقا بود. به تعبیری، همراهشدن سازمانهای اجتماعی انقلابی و شبکههای اجتماعی غیررسمی تعاملی جمعی را باعث میشوند که میتواند رهبری حرکت را با پیروان و طرفداران از یکسو و بخشهای مختلف حرکت از سوی دیگر پیوند داده، پایههای حرکت انقلابی را مستحکم کند. از زمانی که تنگناهای مختلف حکومتهای آفریقایی در دهه 1990 کاهش یافت، جامعه مدنی و سازمانهای غیردولتی در
این قاره رشد خوبی را البته بیشتر در خدمترسانی به اجتماعات محلی وگروههایی از مردم را برعهده داشت که در مواردی معدود با قدرت حاکمه سر مخالفت و درگیری داشتند. درحالی که برخی کشورهای آفریقایی از سازمانهای مردمی و شبکههای اجتماعی قوی برخوردار بودند، بسیاری نیز در ابتدای مسیر توسعه مدنی قرار داشتند. به دیگر سخن، اتحادیههای تجاری نتوانستند در انقلاب تونس نقش بارزی را ایفا کنند. «فردریک گلوبا-موتبی» از موسسه تحقیقات اجتماعی «ماکرره» اوگاندا که کشورش نه اتحادیههای تجاری فعال و نه گروههای اجتماعی مدنی قابل ذکری داشت با نگاهی بدبینانه به موضوع، حرکت انقلابی در چنین شرایطی را بسیار سخت میداند چراکه جامعه مدنی هنوز به رشد کافی خود در برابر قدرت حاکمه نرسیده است. بررسی تحلیلی 18کشور آفریقایی نشان داد که هر کشوری که دارای گونهای از سازمانها یا اتحادیههای صنفی قوی باشد بهتر میتواند اعتراضات و تظاهرات اعتراضی را سروسامان دهد و بهیقین عدم انسجام گروهی و ارادههای فردی سازماننیافته از عهده این مهم برخواهند آمد. «سوکاری اکینه» فعال اجتماعی نیجریه اعتقاد دارد: «قدرت اتحادیههای تجاری وحرکتهای دانشجویی» مطمئنا
میتواند باعث اصلاحات شده، اعتراضات خیابانی را سروسامان دهد.» حال، درمورد رشد انقلابهای شمال آفریقا در منطقه جنوب صحرا برخی به مقوله تنوع قومی و مذهبی بهعنوان مانعی سرراه حرکتهای اجتماعی معتقدند «چارلز اونیانگوابو»، روزنامهنگار و سردبیر کنیایی، در مشاهدات خود عقیده دارد درحالیکه دو کشور مصر و تونس دارای شرایطی مشابه بودند، بیشتر کشورهای آفریقایی دارای 20 تا 60 گروه قومی و نژادی هستند و به مذاهب مختلفی چون کاتولیک، پروتستان، اسلام و ادیان بومی و سنتی تقسیم میشوند همین تعدد فرهنگی- اجتماعی تاثیر زیادی در آسیب رساندن به انقلاب داشته و میتواند از سوی قدرتهای سیاسی مسیر انحرافی را پیش گرفته یا به سمت شورشهای مسلحانه و یا پاکسازی قومی کشیده شود. در بسیاری از کشورهای آفریقایی حرکتهای سیاسی یکپارچه به علت تنوع و تعدد اقوام، قبایل و فرقههای دینی، عملا امکانپذیر نبوده اما نباید وقوع آن را هم غیرممکن دانست. با وجود برتری زبان عربی و دین اسلام، منطقه شمال آفریقا و خاورمیانه نیز دارای نوعی تنوع نژادی- دینی هستند اما همچون آفریقای زیر صحرا نتوانستند مانعی اساسی سرراه انقلابها باشند. در آفریقای زیرصحرا
الگوی حرکتهای انقلابی را در دوران مبارزات ضد استعماری و دموکراسیخواهی دهه 1990 دیدیم که میتواند نمونه مهمی در احتمال وقوع حرکتهای سیاسی انقلابی در آینده باشد. اطلاعات و ارتباطات بسیاری از تحلیلهایی که انقلاب مصر و تونس را مورد بررسی قرار دادهاند به نقش مهم فعالان شبکههای اجتماعی آنلاین جهت اعتراضات مردمی اشاره میکنند. فیلمهای ویدیویی هزاران دوربین و موبایل حرکتهای وسیع مردمی را به جهانیان نشان دادند. برای برخی، تکنولوژی نقش بسیار مهمی در وقوع انقلاب در این دو کشور داشت. اما، وقتی جوانان انقلابی همراه با لپتاپهای خود خواهان تکرار اعتراضات در دیگر مناطق قاره بودند واکنش مثبتی دریافت نکردند. علت مهم آن تفاوتهای منطقهای در ارتباطات بود. درحالی که در سال 2008، در کشور مصر برای هر صدنفر53 و در تونس 84گوشی موبایل در دسترس بود، میانگین دراختیارداشتن این وسیله در کشورهای آفریقای جنوب صحرا فقط 33 گوشی همراه بود. در همان سال، 20درصد خانوادههای مصری به اینترنت متصل بودند درحالی که سهم اینترنت برای آفریقای جنوب صحرا فقط کمی بیش از دودرصد بود. «ویلیام گومده» استاد دانشگاه مطالعات شرقی و
آفریقایی لندن اعتقاد دارد که «انقلاب در بیشتر کشورهای آفریقایی جنوب صحرا از طریق اینترنت قابل وقوع است.» هرچند رشد سریع اینترنت و موبایل این فرضیه را میتواند اثبات کند. نهایت اینکه، قدرتمداران آفریقای زیرصحرا باید به نقش مهم جوانان و دیگر طبقات مردمی توجه بیشتری کنند. اینک مردم آفریقا میدانند برای رفع نیازهای فراوان خود چه رفتاری را با قدرت حاکمه داشته باشند. اینکه رای خود را در صندوقهای اخذ رای انداخته، از طریق اینترنت ارتباطات را تقویت کنند یا به خیابانها بریزند تا خواستههای خود را جامه عمل بپوشانند. انقلاب در شمال آفریقا مسیر کمال خود را طی میکند اما از موریتانی گرفته تا مالاوی باید اتفاقات را مشاهده کرد. اعتراضات 23 ژوئن داکار در سنگال اتفاقی بود که درس بسیار مهمی را از تاثیر انقلاب شمال آفریقا برای جنوب صحرای این قاره داد و آن «درک واقعی مردم از صدایی بود که مدتها آن را گم کرده بودند».
منبع: نشریه دیپلماسی و روابط بینالملل اکونومیست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.