به بهانه زادروز «سرگي آلکساندروویچ یسنین»
شاعر خلق روس؛ شاعر شعرهای ایرانی
حمیدرضا آتشبَرآب
- آقای یسنین، شعر که واسه شما، انگاری خودش میآد! - خودش میآد؟ یعنی که چی؟ از کجا میآد؟ خیر، جانم! زحمت دارد. حافظه باید یاری کند: آخر، باید همه فرمها را در ذهن داشته باشی، واژههای حذفشaده، واژههایی که دوباره اضافه کردهای، همه را باید تا زمانی که شعرت کامل و جفتوجور نشده در یاد داشتهباشی. بعد از اینها، متن را برای خودت میخوانی، بارها و بارها میخوانی، باید بهدقت نوای درونت را گوش کنی و دوباره تصحیح کنی و تصحیح... و تازه بعد از اینهمه است که چیزی مینویسی. این روزها زادروزِ سرگي یسِنین است؛ شاعرِ ملی روس... شاعرِ شاهکارِ در مایههای ایرانی*؛ شعرِ سرزمینِ دهقانی... این سرگي یسِنین است؛ شاعرِ روسِ شورایی؛ شاعری که تنها 30سال زیست و یکسره خود را وقف سرزمینش کرد... این سرگي یسِنین است؛ نقاشِ تصاویرِ ژرفِ روانِ انسان و نمادِ زبانِ خلق... شعرِ یسِنین خیلیزود آغاز شد و بسیار هم پُربار بود. مضمونهای همیشگی آثار نخستش عشق به زندگی بود؛ ملال از ناسازی انسان با طبیعت؛ و عشق به روسیه - میهنی که هماره در تبِ فقر میسوخت. اما با گذشتِ زمان، شعرش پیچیدهتر شد و اسلوبهای انجیلی و مضمونهای مسیحی جای
مهمّی را در آن اشغال میکنند. بیتردید سرگي یسِنین محبوبترین شاعرِ ملّی قرنِ بیستمِ روسیه است. آثار متغیر و افراطی یسِنین، شخصیتِ افراطوتفریطی فردِ روسی و تضادهای دوره انقلاب را تحتتاثیر خود قرار داد. در ابتدا همراهِ کلویف به گروهِ شاعرانِ روستایی - که مضامینِ روستایی و فولکلور را در شعر توسعه میدادند - پیوست و سپس به محافلِ ایماژینیستها - که دیگر از فوتوریستها جدا شده بودند - راه یافت. یسِنین را اغلب بهعنوانِ شاعری ملّی میشناسند و از هر رده و طبقهای به او عشق میورزند. شاعرِ محبوبِ خلق را اواخرِ دسامبرِ 1925 در پتربورگ بهدار آویخته یافتند. او نیز، چون بسیاری از شاعرانِ بزرگِ روس، در طولِ سالهای 30 و 40 قرن بیستم در فهرستِ شاعرانِ ممنوع شوروی قرار داشت. یسِنین که بیتردید از بزرگترین شاعرانِ قرنِ بیستم است از طریقِ ترجمههایی پراکنده به ظرافتِ استثنایی شعرِ پارسی پی برده بود. دوست میداشت از روی ردِّ پای قهرمانِ خود گذر کند، زمان و مکانِ اتّفاق را ببیند و تصوّر کند. این امر قوّه تخیلش را بیدار میکرد و خوراک ذهنیاش را فراهم میآورد. برای نوشتنِ منظومه دراماتیک «پوگاچوف» از میانِ استپهای
پهناور آرینبورگ گذشت و برای آنکه منظومه «مسکوی میخانهها» را خلق کند به میخانههای بینِراه رفت و شبها را در آلونکهای فقرای نواحی مسکو بیتوته کرد. پس چه جای شگفت است اگر یسِنین میخواست نسیمِ شیراز را بنوشد و به مزار سخنورانِ کبیرِ پارس راه یابد. اطمینان داشت که این معجزه رخ میدهد و آنگاه جانش همه دیدهها و شنیدههای سرزمینِ گلهای سرخ را پاسخی خواهد آورد. و این سرزمینِ پارس، این ایران، برای یسِنین قبله شعرِ کلاسیک شد، و اینکه بر مزارِ بزرگانِ این دیار ادای احترامی کند به مقصودِ نهایی حیاتِ شاعر تبدیل شد. آرزوی دیدارِ شرقِ حقیقی، آرزوی آمدن به سرزمینِ پارس شاعر را یکدم رها نکرد. و شاید در راهِ همین آرزوی دراز و پرپیچوتاب و هرگز برآورده ناشده بود که افسرده و افسردهتر شد و خود را به حلقه اشکش آونگ کرد. بااینحال یسِنین توانست ما را به میهمانی ایرانِ تخیلیاش ببَرَد و حتی جای تردیدی هم باقی نگذارد که بهواقع در این سرزمین بوده است یا خیر. هیجانی که ما در حالِ آشنایی با شعرِ یسِنین تجربه میکنیم، با خواندنِ منظومه بزرگش - در مایههای ایرانی - به اوج میرسد. لحنِ این مجموعه با آن محتوای پاک و فرمِ
متعالی و طراوتِ دلربا و سادگیاش، چنان چشمگیر است که نهایتِ زیبایی احساسِ آدمی را آشکار میسازد. وصلهدوزی شرقی شاعر با آن درایتِ خالصانه و جاذبه ژرفش، آرزویی از سرزمینِ پارس را تصویر میکند که انعکاسی دلپذیر دارد. عنوانِ «در مایههای ایرانی» فقط پژواکی است از عشقِ شاعر به ایران؛ سرزمینی که بارهاوبارها برای عزیمت به آن شالوکلاه کرد و هرگز به آن نرسید. در روسیه این شعرها را هنوز که هنوز است در کنسرتها میخوانند و بر اساس بسیاری از آنها موسیقی ساخته شده و خیلی از عباراتش جزوِ تجزیهناپذیرِ زبانِ مردمی شده است. اگر که یسِنین هیچچیزِ دیگری غیر از «در مایههای ایرانی» را نمینوشت، همین اثر کافی بود تا نامِ شاعر را برای هر دو ملت ایران و روسیه جاودان کند. چنانکه خودِ یسِنین در اکتبرِ 1925 مینویسد زندگیاش یکسره در شعرهای او هویداست. و در شعرهای جاودانِ ایرانش، با وجودِ تکههای مجزّا و آهنگِ شرقیشان صفحاتِ زندگی واقعی شاعر نیز حضوری مدام دارد. اکنون در ایرانم/ دردِ دیرینم آرام گرفته است/ دیگر اوهامِ مستیساز رنجم نمیدهد/ و نوشداروی من/ گلگاوزبانهای تهران است در چایخانهها... نه، این اصلا یک شاعر نیست؛
سرگي یسِنین است؛ نبوغی متعالی و شگرف! باوجود همه حزن و ماتمهای گهگاهی و همه رنجها و پوچی پیوسته این حیاتِ ناپایا، بیایید به افتخارِ صدوهجدهمین زادروز یسِنین کلاه از سر بگیریم و یکی از آخرین سطورش را باهم بخوانیم: آنکس که بر این زمین اشک بریزد/ یعنی که اقبال از کنارش میگریزد! * در مایههای ایرانی، سرگي یسِنین، ترجمه حمیدرضا آتش برآب، دوزبانه، نشر هرمس.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.