ضرورت توجه جدي به سخنان معتمدنژاد
سعید ارکانزادهیزدی
روز دوم خرداد 1391 بود؛ دکتر کاظم معتمدنژاد به سالن همایشهای صدا و سیما آمده بود تا در «چهارمین سمینار بررسی مسایل مطبوعات» سخنرانی کند. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت سخنران افتتاحیه بود و پس از او، محمدجعفر محمدزاده، معاون مطبوعاتی آن موقع، سخنرانی کرد. دکتر کاظم معتمدنژاد پس از معاون مطبوعاتی سخن میگفت. ایشان بهسختی صحبت میکرد و دکتر مهدی محسنیانراد در کنارش نشسته بود و در ذکر نکاتی که استاد قصد بیان داشت، به ایشان کمک میکرد. دکتر معتمدنژاد همان سخنانی را میگفت که همواره گفته بود و در کتابهایش نیز بر آنها تاکید کرده بود. اما در آن همایش نیز همه مسوولان سخنان استاد را شنیدند و ایشان را بسیار تشویق کردند ولی باز هم، کمتر به محتوای سخنان ایشان توجه شد. دکتر کاظم معتمدنژاد را میتوان در کنار دکتر نعیم بدیعی، ناجی رشته «ارتباطات» در ایران بعد از انقلاب دانست. در ابتدای انقلاب، رشته ارتباطات که در دهه 50 در دانشکده بزرگی تدریس میشد، منحل شده بود و در قالب گرایشی از جامعهشناسی به شمار میرفت اما با پشتکار آقایان معتمدنژاد و بدیعی، دوباره این رشته احیا شد و به تدریج دانشجویان کارشناسیارشد و بعد هم
دکتری، در دانشگاه علامه برای اولینبار در این رشته فارغالتحصیل شدند. پایداریها و انعطافهایی که دکتر معتمدنژاد برای نجات رشته ارتباطات در ایران نشان داد، از سوی همه خبرگان و دانشجویان ارتباطات ایران قدر دانسته شده است. دکتر معتمدنژاد و شاگردان ایشان در تاسیس مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها در وزارت ارشاد یا برگزاری سمینارهای بررسی مسایل مطبوعات نیز نقش بسزایی داشتهاند. به همین ترتیب، در دولت پیشین نیز از دکتر معتمدنژاد قدردانی میشد؛ آخرین معاونت مطبوعاتی در دولت سابق، در اولین روزهای کاری به منزل استاد رفت و از ایشان راهنمایی خواست. گاهبهگاه، دکتر معتمدنژاد در برنامههای مهم مطبوعاتی و رسانهای حضور داشت و اگر کسالت جسمی مجال میداد، سخنرانی نیز ارایه میدادند. اما همچنان کمتر به محتوای سخنان ایشان توجه میشد. شاید یکی از مهمترین تخصصهای دکتر معتمدنژاد را بتوان حقوق ارتباطات دانست. ایشان با همکاری دخترشان، دکتر رویا معتمدنژاد، سه جلد کتاب با عناوین «حقوق مطبوعات»، «حقوق حرفهای روزنامهنگاران» و «حقوق ارتباطات» منتشر کردهاند که یکی از پررنگترین قسمتهای این سه کتاب، این است که ایران باید از روش
منسوخ «پیشگیری یا احتیاطی» که همان روش کسب اجازه قبلی برای انتشار مطبوعات است، دست بکشد. دکتر معتمدنژاد در کتاب «حقوق ارتباطات» که در سال 1386، در دولت قبلی از سوی دفتر مطالعات و توسعه رسانهها منتشر شد، مینویسد: «در کشورهای دارای نظام آمرانه، انتشار مطبوعات تابع روش احتیاطی یا پیشگیری است. به این معنا که در اینگونه ممالک، برای مقابله با فعالیت افراد و نیروهای سیاسی مخالف و پیشگیری از انتقادها و افشاگری آنها، ایجاد روزنامهها و مجلهها به کسب اجازه قبلی و دریافت امتیاز موکول میگردد و به اینگونه، معمولا مطبوعات در اختیار افراد یا گروههای «مورد اعتماد» حکومت قرار میگیرند.» (حقوق ارتباطات، صفحه 158) دکتر معتمدنژاد در همان جا مینویسد: «در کشورهای دارای نظام آزادیگرا، برای انتشار مطبوعات از روش تعقیبی یا تنبیهی استفاده میشود. به عبارت دیگر، در این ممالک هیچگونه محدودیتی جز در موارد استثنایی پیشبینیشده در قوانین، برای تاسیس و اداره مطبوعات وجود ندارد و افراد و شرکتها و جمعیتها میتوانند با آزادی کامل یا تنها با تسلیم اعلامنامه یا تقاضای ثبتنام نشریه، روزنامهها یا مجلههای موردنظر خود را منتشر
کنند.» دکتر معتمدنژاد دهههاست که این مساله را در کتابها، مقالات و سخنرانیهای خود تکرار کرده اما تقریبا هیچوقت مدیران و قانونگذاران توجهی به آن نشان ندادهاند. «مبانی حقوقی استقلال حرفهای روزنامهنگاری» یکی دیگر از سرفصلهایی است که دکتر معتمدنژاد سالیان متمادی است که آن را تدریس کرده، پایاننامههای دانشجویان را بر آن اساس راهنمایی کرده و در سخنرانیهای خود، آن را یک ضرورت برای ایران امروز خوانده است. ایشان استقلال حرفهای روزنامهنگاری را در صورتی واقعی و مهیا میداند که تشکلهای واقعی روزنامهنگاری به وجود بیایند، مقررات برای تعریف روزنامهنگار و شرایط صدور پروانه کار برای آنها وجود داشته باشد و نظام مطبوعاتی مانند آنچه نظام پزشکی یا نظام مهندسی ساختمان در دو رشته پزشکی و ساختمان وجود دارد، حاکم شود. دکتر معتمدنژاد همچنین بارها و بارها درباره «مقررات حقوقی اشتغال به حرفه روزنامهنگاری» نوشتهاند و سخنرانی کرده است. ایشان معتقد است که روزنامهنگاری باید دارای قراردادهای مشخص، دستمزد متقاعدکننده، آزادی بیان بالا، حق فعالیت سندیکایی، حق حفظ اسرار حرفهای، حق خودداری از افشای منابع اطلاعاتی، شفافیت در
اصول اخلاق حرفهای و بهخصوص حق کنارهگیری با «قید وجدانی» باشد. در کنارهگیری با قید وجدانی، ایشان در کتاب «حقوق حرفهای روزنامهنگاران» مینویسد: «روزنامهنگار که یک کارگر فکری شناخته میشود، معمولا در نوشتهها، گزارشها و مقالههای خویش، در برابر منافع و مصالح جامعه احساس تعهد و مسوولیت میکند. به همین جهت، باید در بررسیها و اظهارنظرهای خود، استقلال عمل داشته باشد و اگر ناچار باشد در موسسه مطبوعاتی یا موسسه رسانهای دیگری که طبیعت فعالیتها یا گرایش عملکردهای آن دگرگون شده است بهکار خود ادامه دهد، به آزادی، شرافت و منزلت او لطمه وارد میشود.» (حقوق حرفهای روزنامهنگاران، دفتر مطالعات و توسعه رسانهها، 1386، صفحه 305) بنابراین برای روزنامهنگاری که میبیند سیاستهای رسانهای که در آن کار میکند تغییر کرده، «باید حق اقدام برای انقطاع قرارداد بین او و کارفرما، با استفاده از غرامتهای پرداختی به فرد برکنار شده را تعریف کرد.» اما در سیاستگذاریها و سخنان مدیران کشور، بسیار به ندرت میتوان نشانی از تلاش برای ایجاد استقلال حرفهای روزنامهنگاری و بالارفتن کیفیت کار روزنامهنگاران دید. مسوولان بیشتر ترجیح
میدهند که از شهرت و محبوبیت دکتر معتمدنژاد برای پیشبرد کارهایی استفاده کنند که گاهی حتی ضد ارتباطی هم بوده است. امید است در دولت جدید، در کنار توجه به استاد که این روزها با کسالت هم همراه است، توجه به متن و عمق نظریات و توصیههای ایشان نیز مورد توجه قرار بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.