|

شوخی معنادار مرگ با «مارشال برمن»

نادر فتوره‌چی

مرگ، یکی از سویه‌های شوخ‌طبعانه‌اش را به مارشال برمن نشان داد. او روز یازدهم سپتامبر مُرد. در نیویورک، در شهری که ۱۲ سال قبل‌تر، درست در‌‌ همان روزی که «برج‌هاي بد بر سر مردمان خوب»* فرو می‌ریخت، خاطراتش را «ساطور ساخت‌و‌ساز» رابرت موزز، شهردار/ جلاد نیویورک بار‌ها و بارها کوبیده بود و ساخته بود، کوبیده بود و ساخته بود، کوبیده بود و ساخته بود تا جنگلی از نماد‌ها و بزرگراه‌ها را به نام «مدرنیته متاخر نیویورکی» بر فراز شمالی‌ترین مناطق متروپلی که از آن به عنوان «بهشت تحقق‌یافته» یاد می‌شود، محقق کند. برمن احتمالا در یازدهم سپتامبر سال ۲۰۰۱، بر فراز تپه‌های مشرف به منهتن در «برانکس» ایستاده بود و در حالی که با آن هیبت هیپی‌وار، ماری‌جوآنا دود می‌کرد، تصویر فروپاشی برجسته‌ترین نمادهای نیویورک دوران امپراتوری موزز را در حالی که به تلی از خاکستر و آهن‌پاره تبدیل می‌شدند، با خاطراتی که همین برج‌ها به خاکستر و آهن‌پاره تبدیل کرده بودند درهم می‌آمیخت. او این‌بار، شاهد فرود‌آمدن ساطوری بود که نمادهای برساخته از ساطورِ سازندگی جنون‌آمیز موزز نیز یارای مقاومت در برابر‌ش را نداشتند: در یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، حتی از مفیستوفلس هم کاری ساخته نبود. برج‌ها، همان نماد‌های «سخت و استوار» مدرنیته متاخر، محکوم به فروپاشی بودند. فروپاشی‌ای که خود به نماد دوران پایان مدرنیته تبدیل شد. بی‌شک برای برمن، تصویر یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، چیزی ژرف‌تر از بازی‌های ژورنالیستی رسانه‌های دست راستی‌ای بود که می‌کوشیدند همه ماجرا را به «آغاز دوران ترور» فرو بکاهند. برمن، نیویورک دیگری را می‌دید: نیویورکی فرورفته در مه دود به‌پاخاسته از ویرانه‌هایی که همه دستاورد و غرور «موزز» را دود می‌کرد و به هوا می‌فرستاد. برای برمن احتمالا یادآوری جمله معروف موزز این‌بار با لبخند و طنز همراه بود: «وقتی در کلانشهری پوشیده از بناهای اضافی کار می‌کنید، باید راه خود را با ساطور باز کنید. من فقط قصد دارم یک نفس به ساختن ادامه دهم. شما هم برای توقفش حداکثر سعی‌تان را بکنید.» و حالا این نیویورک بود که یک‌نفس از پا افتاده بود. برای او شکی وجود نداشت که فروپاشی برج‌های تجارت جهانی، ادامه‌‌ همان منطقی بود که مدرنیته در بستر آن پیش رفته بود: «هر آنچه سخت و استوار است، دود می‌شود و به هوا می‌رود.» جمله‌ای اعجازگون از مارکس که توگویی از دوران گوته تا امروز، منطق درونی مدرنیته بوده است: کوبیدن و ساختن، کوبیدن و ساختن و باز هم کوبیدن و ساختن. شوخی مرگ درست در ادامه همین منطق با برمن صورت گرفت. برای او یازدهم سپتامبر، نمادی از منطق درونی «تجربه مدرنیته» بود و البته روزی که مرد و دود شد و به هوا رفت. حال اما، بهتر است به جای رسم همیشگی‌مان در «بزرگداشت» مردگان، مخصوصا آنهایی که به‌عنوان «فیلسوف» شناخته می‌شوند، این‌بار به چیزی بیش از «تجلیل» و «ستایش» و ارایه اطلاعات ویکی‌پدیایی‌ای مثل اینکه «او در خانواده‌ای یهودی‌الاصل‌ زاده شد»، «از دانشگاه کلمبیا فارغ‌التحصیل شد»، در «کالج نیویورک‌سیتی تدریس می‌کرد» و فیلسوف آمریکایی تراز اولی بود که فلان کرد و بهمان، بپردازیم و بگوییم که خیر! برمن فیلسوف بی‌همتایی نبود. بنیانگذار هیچ جریان نظری‌ای هم نبود. آخرین بازمانده از نسل «اربانیست»ها هم نبود. او یکی از شارحان دقیق و درخور اعتنای مدرنیته بود. همین! متفکری که فاصله کتاب «هر آنچه سخت و استوار است، دود می‌شود و به هوا می‌رود: تجربه مدرنیته»اش با دیگر آثارش بسیار زیاد است. نه رقیب نظری و فکری هابرماس بود و نه ‌تنها متفکری که در کار‌هایش به ادبیات با نگاهی تاریخی - نظری پرداخته بود. کتاب «تجربه مدرنیته» او اما، که در دوران برهوت تئوریک در ایران توسط مراد فرهادپور، با ترجمه‌ای بی‌بدیل منتشر شد، در نوع خود بی‌همتاست. پس بهتر است به جای مرثیه‌سرایی‌های معمول ژورنالیستی و هندوانه‌گذاشتن‌های دروغین زیر بغل مردگان، برمن را آنطور که بود بخوانیم، از لابه‌لای کتاب برجسته‌اش و البته تاثیر ترجمه این کتاب بر فضای فکری ایران. کتاب «هرآنچه سخت و استوار است...» که در اینجا با عنوان فرعی‌اش یعنی «تجربه مدرنیته» شهرت دارد، روایتی تاریخی - نظری از مفهوم - وضعیتی است که بشر سیصد‌و‌اندی سال است در آن به سر می‌برد. روایتی مملو از ارجاعات ادبی و مکاشفه‌های درخشان از متون این دوران با هدف درک و دریافت منطق درونی «سنت»های مدرنیته. سنت‌هایی که هریک در آثار ادبی، معماری، شهرنشینی، چرخه سرمایه و در کل آن چیزی نمود دارد که بودلر «زندگی زنان و مردان دوران مدرن» می‌نامد. کتابی که با خوانشی بی‌سابقه از فاوست به روایت گوته شروع می‌شود، پای روایت مارکس از مدرنیته به مثابه «منطق بحران» را وسط می‌کشد، با بودلر به تماشای ملالِ پاریس هوسمانیزه‌شده قرن 19 می‌نشیند، به پترزبورگ و مدرنیزاسیون اخته و دستوری‌اش می‌رود و در ‌‌نهایت به نیویورک، این «جنگل نماد‌ها» و بزرگراه‌هایی که امکان خلق هرگونه سیاست مردمی که هیچ، حتی پرسه‌زنی‌های فلانوری را گرفته است. اهمیت ترجمه کتاب برمن برای ما اما چیزی بیش از روایت سنت‌های مدرنیته است. به بیان دیگر، اهمیت آن در نشان‌دادن وجود «سنت»های متعدد و گا‌ه متناقض در مدرنیته در برابر قرائت ستایش‌آمیز روشنفکران دینی دهه ۷۰ ایران از یک کلیت توپر و بی‌خدشه و یکپارچه به نام «مدرنیسم» است. «تجربه مدرنیته» فضای تک‌روایتی دورانی که همه فقط یک مدرنیته را آن‌هم مدرنیته معرفی‌شده از سوی لیبرال‌های شیفته دموکراسی پارلمانی کج‌و‌معوج موجود - می‌شناختند در‌هم شکست و نشان داد که بر‌خلاف این روایت وطنی از مدرنیته، تجربه بشری به غایت پیچیده‌تر، پرتناقض‌تر و البته «واقعی‌تر» از آن مدرنیته‌ای است که این جریان آن را به ملات نزاع قدرت خود تبدیل کرده بود. از این جهت، مرگ برمن اگرچه برای هر فرد علاقه‌مند به مباحث نظری با اندوه انسانی همراه است، اما در کنارش با ادای احترام به کتاب برجسته او و خشنودی از تاثیر‌اتش بر فضای ایزوله ایران، می‌تواند به چیزی بیش از احساسات اولیه متصل شود.
* عنوان يادداشتي از مارشال برمن درباره واقعه يازدهم سپتامبر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.