ترانه استانبول لبه بهشت میدان «تقسیم»
سیاوش رزمند
با ماسکهای ضدگاز خود در یکی از دونر کبابیهای بیشمار میدان تقسیم جمع شدهاند. آشپز و خدمتکار و مشتری فرقی نمیکند، زنگ تفریح کوچکی برای خشم ترکهای جوان. اعتراضات ترکیه مهمترین چالش از التهاب سالهای دهه70 به اینسو است. استانبول، آنکارا و اخیرا انتاکیه بیرون ریختن چالش سنت و مدرنیته در چشم جهانیانی است که چشم به ترکیهای دوختهاند که در شرق ایستاده است ولی نگاه به غرب دارد. میدان تقسیم در این میان بیش از هرچیز یک نماد است. نشان از هویت ترکهای جوانی که رودرروی پدرانشان ایستادهاند. میدان به خودی خود تقدیس نمیشود. خواه تحریر باشد خواه تقسیم و ترافالگار. دموکراسیهای به اصطلاح تودهای در دوران نبود قدرت مسلط آبمقدس بر خیابانهای پاریس 1968، تهران 1979 و قاهره 2011 میپاشند. حال اگر هدف اعتراضی علیه وضع موجود باشد در معادلات سیاسی تاثیرگذار نیست و بنیانهای بوروکراتیک با ادامه حیات خود منافع هیات حاکمه را حفظ میکنند. تظاهرات دانشجویی لندن و تورنتو در 2011 به نتیجه ملموسی نرسید همانگونه که ریاضت همچنان گلوی آتن را با وجود اعتراضات گرفته است. اینکه دموکراسی خیابانی به چه سرانجامی میرسد معلول شرایط
بومی کشورهای مختلف است. مردم شیفته خیابانها و شعارها هستند و مفتون هزارانی که فریاد تغییر سر میدهند. فریاد «نه به سیستم» ولی چه میخواهد؟ آزادیهای فردی یا رفاه اقتصادی؟ در این میان ترکیه قرار دارد که نه اروپاست و نه آسیا و در عین حال هر دو را در بطن خود دارد. ما همراه با تو میخندیم و بمبها هر شب بر روی شهر فرو میریزد* استانبول انسان را در خود فرو میکشد. «اورهان پاموک» از اشرافیت گمشده در شبنشینی ژنرالها میگوید و «زولفو لیوانلی» درود «یاشار کمال» را برای مردمان ترنم میکند. «لوته» آلمانی جوان «لبهبهشت» هم در سنگفرش پسکوچهها به خاک میافتد. استانبول پناهندهها، استانبول قهوهخانهها و استانبول تاریخی که آتاتورک از فرازش هویت ترکی را نظاره میکند. قطع درختان «پارک گزی» جرقه خشم ترکهای جوانی بود که از جهانوطنی عثمانی حزب «عدالت و توسعه» به خشم آمده بودند. «رجبطیب اردوغان» اشکی را که برای کودکان کرد نریخته بود نثار دختر «بلطاقی» مصری کرد. ترکیه عدالت و توسعه سرمست پیشرفت نجومی اقتصاد حاصل از توریسم و ترانزیت منطقهای است. شاگردان «اربکان» منادی نوسازی اقتصاد نکبتزدهای بودند
که میراث سیاستبازیهای احزاب اصلی ترکیه بود. ترکیه وحشتزده از ژنرالهای آهنینی که به سبک هم قطارهای یونانیشان ابایی از مداخله در سیاست داخلی نداشتند به دامان درگیریهای حزبی میان مدیران بدون کاریزمایی افتاده بود که تفاوت چندانی نداشتند. فساد اداری هم که جزو لاینفک اقتصادی درمانده از کودتا و سیاستهای شکستخورده بانک جهانی بود. در جهان دو قطبی سیاستمداران دست راستی همپیمان با نظامیان کمالیست دست به شکار دگراندیشان و نویسندگان زدند. غربت سیاسی نفس از «احمد کایا» و «یلماز گونی» برید. شخصیتهای کاریکاتوری به سبک «عزیز نسین» فاتح کشمکشهای داخلی بودند که سلاح بزرگترین ارتش ناتو پس از آمریکا را در حمایت از خود داشتند. پس از نیروهای سکولار و چپی نوبت به نیروهای اسلامگرا رسید که جعبه پاندورا گشوده شد. خونتای ترکیه هم قدم به راهی گذاشت که شاه ایران و سادات مصر در خیالش بودند. این روشن است که جریانهای اسلامی با توجه به گستره منطقهایشان بههیچوجه قابلیت سرکوب را ندارند. انقلاب ۱۹۷۹ ایران نشان داد که شاه ژنرالپوش ایران را نه توطئه کمونیسم روسی و گروههای مسلح چریکی که جریان اسلامی از پا انداخت. «سادات» را
هم تیر «خالد اسلامبولی» بیجان کرد. کودتای ۱۹۹۴ علیه دولت اسلامگرای «اربکان» تنها راهگشای رای چشمگیر حزب «عدالت و توسعه»ای شد که نزدیک به ۱۳سال است حاکم مطلق سیاست ترکیه و بازگرداننده افسران لاییک به پادگانهایشان است. ترکیهای که با فیلمهای «یشیل جم» و «رقص شکم»اش شناخته میشد در هزاره جدید پوست انداخت. دهههای 70 و 80 در حافظه مجازی ماند و بازار سنتی ترکیه در به غرب شکوهمند گشود. خواهی دید، هنگامی که ما میگرییم کوههای ما سبز خواهند شد* میدان تقسیم محل مورد علاقه توریستهایی است که خرید بدون مالیات مراکز خرید استانبول را از دست نمیدهند. پیکره جمهوری از ۱۹۲۸ برپا شده است و به جز «عصمت اینونو»، «میخاییل فرونزه» قهرمان اسطورهای ارتش سرخ اتحاد شوروی و «ورشیلوف» هم در صف یاران آتاتورک ایستادهاند که طبقه متوسط میدان را اشغال میکند. جوانان ترک سرودخوانان نخستوزیر مقتدر را به چالش کشیدند. ترکیه توریستها را فراموش کنید. سطل آشغالها به آتش کشیده و خشم از پشت ماسک «انونیموس» هم چهرهاش پیداست. «ژیژک» در پیامش به جوانان نیویورکی در والاستریت گفته بود که «هرچند کمونیسم مرده است اما
اینجا مساله کمونهاست!» و زنهار داده بود که شیفته خود نشوید. ترکهای جوان وقتی برای شیفتهشدن نداشتند. اعتراض ترکها نه هم خانواده بهارعربی که خواهرخوانده اعتراضات آتن و مادرید بود. میدان تقسیم امروز بخشی از اتحادیه اروپاست. ترکیه سنتی وامدار پاشاهای ظلالله در برابر فرزندانی که «ناظم حکمت» و «کاظم کویونچو» را میخوانند قرار گرفت. اردوغان از پدرها و مادرها خواست تا فرزندانشان را به خانه بازگردانند اما ترکهای جوان سرودخوان درختان «پارک گزی» کتابخانه سیار برپا داشتند و پرچم ترکیه سپر کردند. شاهدان معجزه اقتصادی ترکیه و نسل سوم از خانوادههای مهاجر ترک از هویتشان اکنون میپرسند. میتوانند طرفدار گالاتاسرای یا بشیکتاش باشند و در یکی از دانشگاههای آلمان یا انگلستان درس بخوانند. اما سخن از خانهای میگویند که امروز مرسین، آنکارا و ازمیر جایگزین اشتوتگارت و لندن و بروکسل شده است. از امپراتوری عظیم عثمانی مورد نظر عدالت و توسعه هم که غربیها تنها دونر کبابیهای منطقه «وودگرین» لندن را میشناسند و ایرانیها سرک به «حریم سلطان»اش میکشند. هر روز قبر کوچکی در گورستان پرلاشز پاریس دستهای از گلهای رز بر سینهاش
میبیند و به انتظار روزی است که «احمد کایا» به خانه باز گردد. ترکیه توریستها را فراموش کنید. قدم به واقعیت میدان تقسیم بگذارید. به استانبول خوش آمدید.
*بخشی از دو ترانه از «احمد کایا»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.