جوانان جهان عرب و جنبشهای معاصر
ترجمه: محمدحسن ایپکچی
جمعیت جوانان درکشورهای منطقه عربی از 1970 تاکنون برابر 350میلیون ویا به عبارتی به سه برابر رسیده. همچنین، در سالهای اخیر، رشد جمعیت در بیشتر جوامع عربی همانند عمده مناطق جهان کاهش چشمگیری یافته و جمعیت نگاران جمعیت جوانان کشورهای عربی را تا سال 2050 برابر 600میلیون تخمین زدهاند. اما، نیمنگاهی به نقشه جهان عرب، وضعیت دیگری را نشان داده، گویی نقشه، گویای چنین آحاد جمعیتی نیست. در حال حاضر، تراکم جمعیت لیبی و موریتانی از قرار سه نفر در هر کیلومتر مربع میباشد. در مراکش این تراکم به دو نفر میرسد. اما، تنوع در منطقه فراوان است. برای نمونه، لبنان نسبت به بلژیک بسیار پرجمعیتتر بوده و نوار غزه نیز از لوسآنجلس تراکم جمعیتی بالاتری را نشان میدهد. همچنین در بخشهایی از مصر که 80میلیون از 85میلیون جمعیت به دره نیل سرازیرشدهاند شرایط دیگری را میبینیم. این وضعیتی است که کشورهای عربی امروزه با آن روبهرو هستند. برای مثال، نهتنها یمن، یکی از فقیرترین کشورهای جهان محسوب میشود بلکه با توجه به نرخ نگرانکننده بیماری سوءتغذیه کودکان، سهمیه آب آشامیدنی برای این کودکان کمتر از یک دهم حداقل میزان دسترسی در جهان
است. مصر در دوران معاصر بیش از اندازه با فقر و مشکلات فراوان برای کودکان که بیشتر به علت سوءتغذیه است دست وپنجه نرم میکند. از طرف دیگر، متوسط عمر در حوزه کشورهای عربی از سال 1960 تاکنون 25 سال افزایش یافته که بیتردید نسبت به بسیاری از مناطق دیگر جهان بیشتر است. نرخ رشد سواد در عربستان سعودی از 10درصد در 1960 به 87درصد و برای جوانان فارغالتحصیل دوره متوسطه به 99درصد رسیده است. هر چند در این میان، کمیت با کیفیت برابری نکرده است. چه، عربستان سعودی بسیار بیشتر از دیگر کشورهای ثروتمند از تولید ناخالص ملی خود برای امر آموزشوپرورش استفاده میکند. در تازهترین ارزیابی آزمونهای ریاضی در جهان، مشاهده شده که کمتر از نیمی از دانشآموزان 13ساله مدارس سعودی کمترین امتیاز را در درس ریاضی و علوم کسب کردهاند که این وضعیت در مقایسه با دوکشور کرهجنوبی و انگلیس بسیار متفاوت است چراکه این میزان در کرهجنوبی برابر 99درصد و در انگلیس 88درصد است. کودکان عربستانی خیلی به زحمت و به میزان فقط یکدرصد به سطح پیشرفته این دو درس دسترسی پیدا میکنند در حالی که کرهجنوبی با 47درصد و انگلیس با هشتدرصد شرایط دیگری را دارند.
در نتیجه، مدارس سعودی فقط از نظر کیفی ضعیف نبوده بلکه همچنین نتوانسته از عهده تربیت دانشآموزان بااستعداد وتیزهوش به خوبی برآیند. گفته شده شاید یکی از عللی که احتمالا امکان موفقیت دانشآموزان این کشور را در رشته ریاضی کاهش داده برنامه سنگین دروس دینی مدارس بوده است. البته تنها عربستان نیست که چنین وضعیتی را دارد. در بررسی و ارزیابی آزمونهای بینالمللی ریاضی و علوم، کشورهای عربی 9 رده پایین ردهبندی 63 کشور جهان را کسب کردهاند. قطر، با بالاترین شرایط اقتصادی در سال 2009 حتی از آلبانی هم در امتیاز دروس ریاضی، علوم عقبتر بود. چنین بررسیهایی نشان از نوعی ناهنجاریهای غیرمتعارف درکشورهای عربی نسبت به سایر نقاط جهان دارد. تقریبا، در هر سرزمینی دختران و پسران از نظر دسترسی به امکانات آموزشی و اشتغال با مقداری کم و زیاد با هم برابرند اما در کشورهای عربی دختران کمتر از پسران به امکانات آموزشی دسترسی پیدا میکنند و این در حالی است که در اغلب این مناطق آمار دانشجویان دختر بالاتر از دانشجویان پسر است. همچنین ما در کشورهای عربی تعداد کمتری از دختران را در مشاغل سخت کاری میبینیم. برای نمونه، فقط 15درصد زنان
الجزایری دارای مشاغل درآمدزا هستند در حالی که در آمریکا این میزان 58درصد است. براساس گزارش سازمان بینالمللی کار، نرخ زنان شاغل در پستهای رده پایین نسبت به مردان در کشورهای عربی در مقایسه با کشورهای جهان بسیار بالاست. و شاید یکی از علل مهم بیکاری جوانان در کشورهای عربی که دوبرابر میانگین جهانی است، صورت وضعیت اشتغال زنان در این کشورها باشد. در گزارش اخیر بانک جهانی، شرایط خوبی برای گروه سنی 24-15 کشورهای عربی در زمینههای آموزشی، استخدام و دورههای کارآموزی رقم نخورده است. برای نمونه، در کشور عراق، بیکاریرسمی برای جوانانی که دارای تحصیلات ابتدایی هستند 18درصد است، درحالی که نرخ اعلامشده غیررسمی 57درصد میباشد. نرخ بیکاری برای جوانانی که دارای تحصیلات دانشگاهی هستند نیز بالاست. گفته میشود نوع مشکلاتی که دوسال گذشته برای «محمد بو عزیزی» اتفاق افتاد که منجر به بهارعربی در منطقه شد شامل میلیونها نفر از جوانان است. در عین حال، عده بسیار کمی از مردم جهان اتفاقی را که در ماه می گذشته برای یک سبزیفروش در ریاض افتاد مورد بررسی قرار دادند. «محمد هریسی» پس از برخورد خشن پلیس با او که مشغول فروش اقلام خود
بود خود را به آتش کشید. هفتهنامه Tel Quel در مراکش طی گزارشی اعلام کرد که طی دوسال گذشته 80 جوان مراکشی دست به چنین اقدامی با شرایط مشابه زدهاند. در واقع، آنچه چنین جوانانی را به کنش اینگونه رفتارها مصمم ساخت تنها مشکلات طاقتفرسای زندگی نبود بلکه باید اذعان داشت که طبقه جوان جامعه عرب شدیدا خود را در مخمصهای غیرقابل باور میدید که نمیتوانست به راحتی و سادگی از آن اغماض کرده دست به رفتار تحقیرآمیز نزند. به عبارتی دیگر، جوانان عربی خود را در برابر نوعی بیقانونی در جامعه دیدند که دارای قرارداد اجتماعی یا عرفی غیرقابل انعطاف است. وقتی جوانان دیدند که برای ازدواج که نیاز مهمشان به شمار میرود باید شرط لازم یعنی خانه یا آپارتمانی را از قبل مهیا کنند وگرنه همچنان باید به وابستگی خود در خانواده ادامه دهند نگران آینده خود شدند و به این فکر افتادند که سیاستهای غلط حکومتی با مردم کاری کرده که جوانان هرگز نخواهند توانست برای خود خانه و کاشانهای تهیه ببینند و به دنبال آن نخواهند توانست تشکیل خانواده دهند. آسیبپذیری جوانان از صورت وضعیت آینده خود نوعی دلمردگی را به همراه جانفشانی برای خواست خود به همراه
داشت. بیتردید فشارهای اجتماعی نوعی از رفتار نابهنجارخودکشی را برایشان به دنبال داشت که البته خود پایان ماجرا نبوده و به جنبشهای اجتماعی در جهان عرب انجامید. جدول نرخ بیکاری وآموزشی درکشورهای عربی میانگین سن ازدواج در کشورهای عربی طی سالهای اخیر بیاندازه افزایش یافته است. نتیجه اینکه جوانان مجبور میشوند برای تشکیل زندگی به قهر و زور سالهای مدیدی را صبر کنند. شاید بیعلت نباشد اگر ادعا شود یکی از مهمترین علل انقلابهای اخیر در کشورهای عربی همین مساله بوده. جوان از خود میپرسد که در مقایسه با والدین خود چند سال باید صبر کند تا بتواند دارای حداقل زندگی مستقل باشد؟ پاسخی که عمده کشورهای عربی باید بسیار زودتر از این به آن پاسخ میدادند. اینک وقت آن رسیده که حکومتهای عربی بیدارشده و به پیداکردن چارهای برای مشکلات جوانان اندیشه و برنامهریزی کنند. بیکاری جوانان امروزه مهمترین معضل به شمار میرود. کشورهای عربی باید برای افزایش سهم مشارکت خود در اشتغال جهانی تلاش کنند. به یقین، جوانان امروزی از پدران خود پرتلاشتر بوده و در ایستادگی در برابر تابوی فرهنگی کشورهای عربی نان را با تلاش مضاعف
دسترنج خود به دست میآورند. جوانان عربی بیش از جوانان دهه 1960 در غرب در پی شکستن ساختارهای نظام پادشاهی اما از راههای نوین هستند. امروزه خرده فرهنگ مبارزه هویتخواهی جوانان در حوزه عربزبان دنیا را غافل کرده است. امروزه، جوانان در کشورهای عربی رویکرد جدیدی را از اسلام داشته و تلاش و مبارزات خود را در این مسیر دنبال میکنند.
*منبع: اکونومیست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.