حسن نمکدوست تهرانی در گفتوگو با «شرق» پیشنهاد داد
پایهگذاری سنت «استعفا بر اساس قید وجدانی»
لیلا ابراهیمیان
میگویند امروز، روز نویی است. جامعه مطبوعات میخواهد قبای تازه بر تن کند و مدیری تازه خواهد آمد. شاید و شاید دستی بر سر و روی غبار گرفته بکشد، اما برخی میخوانند «خوشخیالی». تحولات یکشبه، این فکر را بیشتر دامن میزند. گویی عدهای با ثبات عقیده بیگانهاند. اصولا این نهاد زاده آزادی است. اما تنها فراموششده این عرصه برای بعضیها اعتماد مخاطبان است؛ سرمایهای که آب حیات نام گرفته. راستش مساله اصلی آمدن و رفتن دولتها نیست. جدال بیحاصل در عرصه مطبوعات مشکلات بنیادینی است که بنیاد دارند. رکن چهارم دموکراسی، رکنی که ناظر سه رکن دیگر است و خود از بینظارتی در امور خود آسیب دیده. در اینجا خبر از تکاپو و امید هم بدهی «مطبوعات دولتی» یا «دولتیبودن مطبوعات»، همان آفتی است برای حرفهایشدن این رکن و نتیجه یعنی کارمند بوروکراتیک. در موسم تغییر خطمشی ناگهانی، «دوئل روزنامهنگاران» با خود شروع شده، یا میمانند یا به خط جدید نشریه خود میروند. «قید وجدانی» و سهیمبودن در مالکیت رسانهها هم جایی برای طرح ندارند. درباره این دغدغهها و نسبت تغییرات در سیاستهای رسمی با حقوق حرفهای و هویت مستقل صنفی با دکتر
حسن نمکدوستتهرانی گفتوگویی را ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید... آقای دکتر؛ بعد از انتخابات ریاستجمهوری و شروع بهکار دولت جدید فصل نقل و انتقالات در روزنامهها هم شروع شده است و روزنامهها خط کلان سیاسی خود را عوض کردهاند. لطفا بفرمایید از نظر حقوق صنفی و حرفهای چقدر مدیرانمسوول روزنامهها میتوانند چنین کاری را انجام دهند؟ البته منظور شما حتما روزنامهها و خبرگزاریهای متعلق به دولت است؛ یعنی روزنامه ایران، خبرگزاری ایرنا و خبرگزاری ایسنا. چون روزنامههایی مثل موسسههای کیهان و اطلاعات یا جامجم به قاعده مدیریتشان پابرجاست و تا پابرجاست تغییر خطمشی هم نمیدهند. وضعیت موسسه همشهری در تهران و شهرآرا در مشهد هم بستگی به نتیجه انتخاب شهردار دارد. روزنامههای دیگر، مانند خود شما، طبعا تغییر جدی خطمشی نخواهند داشت. البته در اینکه روزنامه ایران و خبرگزاریهای ایرنا و ایسنا و موسسه همشهری نهادهای مهم رسانهای هستند و تغییر خطمشیشان میتواند بسیار تاثیرگذار باشد، هیچ تردیدی وجود ندارد کمااینکه موسسه همشهری بزرگترین موسسه مطبوعاتی تاریخ ایران و پرشمارگانترین روزنامه
کشور متعلق به این موسسه است. اما درباره پرسشتان. میدانید که ما در همه جای دنیا با موضوع تغییر مدیریت و مالکیت رسانهها مواجه هستیم و این موضوع، چیز تازهای نیست. با توجه به اینکه رسانهها در غرب و کشورهای دیگر عمدتا به بخش خصوصی تعلق دارند، بنابراین موضوع خرید و فروش رسانهها موضوعی دور از ذهن نیست. خرید رسانهها باعث شد که نام کسانی مثل مرداک بر سر زبانها بیفتد. طبعا وقتی مالک رسانهها تغییر میکند، احتمال تغییر سیاست هم بسیار وجود دارد و به همین دلیل پس از جنگ جهانی دوم بارها پیش آمده که تغییر مالکیت و مدیریت رسانهها در کشورهای اروپایی، سبب اعتراض کارکنان، بهخصوص تحریریهها شده است. طرح موضوعهایی مانند «استقلال تحریریهای» و مانند آن هم از جمله به همین دلیل بوده است. یعنی تحریریهها نگران مداخله مدیران و مالکان در محتوا بودهاند و کوشیدهاند به کمک راهحلهایی تا حد ممکن از دامنه این دخالت کم کنند، برای مثال یکی از این راهحلها مشارکت در مدیریت و مالکیت است که لوموند و اشپیگل تلاش کردهاند آن را عملی کنند. به این معنی که روزنامهنگاران و کارکنان، مالک رسانه شوند و خودشان مقدرات را در دست بگیرند.
«استعفا به قید وجدانی» هم راهکاری در همین بافت است. طبعا خیلی مواقع یک روزنامهنگار بنا بر دلایل شخصی مایل به استعفاست، اما در بعضی شرایط روزنامهنگار وادار به استعفا میشود. مثال بارزش اتفاقا نکته کانونی همین پرسش شماست. یعنی روزنامهنگار وارد روزنامه یا خبرگزاری با مختصات دیدگاهی الف میشود، سالها با همین دیدگاه کار و تلاش میکند، اما ناگهان مواجه میشود با تغییر مالکیت و مدیریت و طبعا تغییر خط مشی از الف به. در چنین وضعیتی او بر سر دوراهی قرار میگیرد، بماند و برخلاف اعتقادش کار کند یا اینکه قرارومدار آغاز کار و زحمت سالیانش را نادیده بگیرد و استعفا دهد. تعبیر «استعفا براساس قید وجدانی» توضیح چنین وضعیتی است؛ استعفایی که هم به لحاظ موضوع و مضمون با استعفاهای متعارف فرق دارد و هم به لحاظ شرایط و امکانات. رسم بر این است که در چنین مواقعی حقوقی افزونتر از وضعیت استعفای معمولی به روزنامهنگار تعلق میگیرد، چون شرایطی ناخواسته، استعفا را بر او تحمیل کرده است. البته این راهحل بازه زمانی معینی را دربرمیگیرد، برای مثال یک یا دو ماه پس از روشنشدن تغییر خطمشی. بعد از این بازه زمانی، روزنامهنگاری که
پذیرفته بهکار ادامه دهد، دیگر نمیتواند به چنین قیدی برای استعفا متوسل شود. ما متاسفانه در ایران عجالتا نمیتوانیم به راهحلهایی از جنس راهحل اول، یعنی مشارکت روزنامهنگاران در مدیریت و مالکیت رسانهای که در آن کار میکنند، امیدوار باشیم. دلیلش هم روشن است. اساسا قانون مطبوعات ما چنین راهحلی را برنمیتابد. یکی از ضعفهای اخذ مجوز همین است. راهحل دوم هم تابهحال بهصورت سازمانیافته در مطبوعات کشور اجرا نشده است. بهعنوان یک سرآغاز و راهحل ابتکاری میشود پیشنهاد کرد که دولت این امکان را برای آن دسته از کارکنان روزنامه ایران و خبرگزاریهای ایرنا و ایسنا که بنا بر اعتقادشان دیگر مایل به همکاری نیستند، فراهم کند که از امکان استعفا براساس قید وجدانی بهره بگیرند و به این ترتیب پایهگذار این سنت در کشور باشد. اگر دولت این کار را انجام دهد و در این راه با حسننیت نسبت به روزنامهنگارانی که مخالف با او فکر میکنند رفتار کند، میتوان امیدوار بود که اگر باز چند سال دیگر تغییر دیدگاه در دولت پدید بیاید، روزنامهنگارانی که با این دولت همسو و همفکر هستند، خواهند توانست از چنین امکانی برخوردار شوند. همین قاعده
را میتوان در روزنامههای نهادهای دیگر حکومت و شهرداریها هم بهکار بست. البته این راهحل قطعی نیست، اما از هیچی بهتر است. آیا در اینجا به حقوق حرفهای خبرنگاران توجه میشود؟ و اگر نهاد مستقل صنفی داشتیم چقدر میتوانست در این زمینه به خبرنگاران برای احقاق حقوق مادی و معنوی آنها کمک کند؟ طبعا موضوعهایی از این دست در دستور کار طبیعی انجمنها و نهادهای صنفی هستند. شغل ما با شغلهای دیگر تفاوتهای جدی دارد، برای مثال ممکن است من در کارخانه نخریسی یا تولید کنسرو کار کنم. بهصورت طبیعی وقتی مدیر یا مالک چنین کارخانهای تغییر میکند، محصولی که تولید میشود و استانداردهای حاکم بر آن تغییر نمیکنند. کارخانه نخریسی به تولید نخ و کارخانه کنسروسازی به تولید کنسرو ادامه میدهند. چارچوب کار و سازوکارهای نظارتی بر آن هم مشخص است. اما تولید محتوای رسانهای موضوع دیگری است و کاملا با فکر و روح روزنامهنگار عجین است. اینطور نیست که ما بتوانیم به روزنامهنگار بگوییم تا ساعت 12 ظهر امروز با سیاستهای اقتصادی این جناح مخالفت کن و از ساعت 12ویکدقیقه موافقت. چنین کاری، حتی اگر امکانپذیر باشد، بسیار مذموم
و ناپسند است. روزنامهنگار حق دارد به روزنامه یا خبرگزاریای که در آن کار میکند بگوید وقتی من به استخدام تو درآمدم تو را با این مختصات انتخاب کردم، کمااینکه تو هم بنا بر ملاکهایی مرا انتخاب کردی، بنابراین من نقض پیمان و خلفوعده نکردهام، بلکه این تو هستی که میخواهی تغییر کنی و به همین دلیل باید حق مرا محفوظ بداری. این موضوع بهخصوص در کشور ما که رسانههای متعلق به حکومت وزن اصلی را در ساختار رسانهای کشور دارند، اهمیت ویژهای دارد و طبعا باید موردتوجه صنف قرار گیرد. روزنامههای دولتی که با رانتهای دولتی اداره میشوند، چقدر میتوانند در شکلگیری استقلال حرفهای روزنامهنگاران تاثیرگذار باشند؟ اگر نه لطفا بفرمایید چرا؟ به نظر، دیگر، حداقل از جانب من، خیلی تکراری شده است که بگوییم مهمترین معضل رسانهای کشور، دولتی و حکومتیبودن پیکره اصلی رسانههاست. بهخصوص که درک حکومتها در ایران، از آغاز پیدایش روزنامه در کشور، درک بوق و وسیله پروپاگاندا بوده است. چنین درکی در مغایرت آشکار و کامل با استقلال حرفهای قرار دارد و البته استقلال حرفهای هم کاملا با درک دولتی از رسانهها در تضاد است.
پیشنهاد من این است که ما بیشتر روی سهم خودمان متمرکز شویم. یعنی وظیفه ماست که روی استقلال حرفهایمان تاکید عملی و نظری کنیم و برای تحقق آن بکوشیم. متاسفانه یکی از مشکلات کار این است که میخواهیم همه مسایل را حکومت حل کند، به همین خاطر اغلب اوقات دنبال راهحلهایی هستیم که چطور دولت بهتر امور مطبوعات را سامان دهد. در حالی که باید به این فکر کنیم که خودمان چگونه میتوانیم به مناسبات حرفهای و در نتیجه استقلال حرفهایمان سروسامان دهیم. به هر حال هرقدر دست دولت در مقدرات رسانهها بیشتر باز باشد، استقلال حرفهای کمتر و هر قدر استقلال حرفهای بیشتر باشد، دامنه دخالت دولتها در امور رسانهها محدودتر میشود. با این تغییر و تحولات سریع و زودهنگام چقدر باید امیدوار به روزنامهنگاری مستقل با عمر بلندمدت شد؟ مطبوعات را نمیشود در خلا بررسی کرد. مطبوعات در پیوند با حکومت و مردم معنا پیدا میکنند. یعنی تحول و پیشرفتشان در خود و منفک از جامعه و حکومت نیست. در حقیقت مردم، حکومت و مطبوعات بهطور معمول و در بلندمدت آینه همدیگر هستند. ما نمیتوانیم بهطور کلی و در بلندمدت حکومتی خوب و مطبوعاتی بد داشته
باشیم و برعکس. اگر مطبوعات ما توسعهنیافته هستند، یعنی حکومت و جامعه ما توسعهنیافته است و اگر حکومت خوبی نداشته باشیم، معنایش این است که مطبوعات ما کارشان را بهدرستی انجام نمیدهند. البته در مجالهای کوتاهمدت میتوان به اختلاف مطبوعات و حکومت و حتی تضادشان فکر کرد، ولی بهصورت راهبردی و بلندمدت واقعا این سه بیانگر و معناکننده همدیگر هستند. در مقطع کنونی من با قاطعیت میگویم تلاش برای بهترشدن را در مطبوعات و جامعه میبینم، باید دید که آیا حکومت هم چنین ظرفیت و تلاشی را از خود بروز میدهد یا نه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.