ضرورت احیای سازمان امور اداری و استخدامی
ضیاء مصباح . دبیر کانون علوم اداری
پیشینه: سازمان مدیریت و برنامهریزی در دولت هفتم (سال 1376) از ادغام «سازمان امور اداری و استخدامی کشور» و «سازمان برنامه و بودجه» تاسیس شد. در آن زمان دلایل ادغام این دو سازمان چندان منطقی و استوار نبود، و تنها به دلیل تصمیمگیری درباره بودجه پرسنلی و مواردی مانند آن لزوم همکاری میان آنها احساس میشد. از اینرو پس از ادغام نیز عملا بهصورت دو معاونت جداگانه زیر نظر یک رییس سازمان بهکار خود ادامه میدادند؛ تا آنکه بالاخره در دولت نهم بهموجب اختیارات رییسجمهور دراصل 126 قانون اساسی، سازمان مدیریت و برنامهریزی استقلال خود را از دست داده و بهصورت دو معاونت جداگانه در ریاستجمهوری بهکار خود ادامه داد. همین جدابودن این دو معاونت پس از انحلال سازمان، خود نشان از بیهودهبودن ادغام دو سازمان پیشین دارد. برای آگاهی از چگونگی شکلگیری این دو سازمان و زمینههای تاریخی آن کمی به گذشته برمیگردیم. الف - در آن زمان قانون جامعی برای استخدام کارکنان دولت، تعیین وظایف یا پرداخت حقوق به آنان وجود نداشت و هر وزیری در حوزه وزارتخانه خود کارها را به سلیقه خود انجام میداد. با تلاش و کوشش چندساله دولتها و مجالس وقت،
سرانجام قانون استخدام سال 1301 تدوین و به تصویب رسید. طبقات شغلی و سطوح پرداخت در این قانون بسیار ساده بود. این قانون تا سال 1345 در دست اجرا بود، تا آنکه «شورایعالی اداری» قانون جدیدی به نام «قانون استخدام کشوری» را تصویب و برای اجرا به وزارتخانهها و سازمانهای دولتی ابلاغ کرد که بسیار پیشرفتهتر از قانون 1301 بود. با توجه به این دلایل «شورایعالی اداری» در ماده 103 قانون استخدام کشوری به «سازمان امور اداری و استخدامی کشور» تبدیل شد تا بتواند بر حسن اجرای قانون نظارت کند. شورا یک ساختار مجازی برای تصویب قانون است و نیروی انسانی و ابزارهای قانونی لازم برای اعمال نظارت و رهنمودهای اجرایی را ندارد، ولی سازمان یک ساختار واقعی است و برای هریک از فصول قانون مانند استخدام، آموزش، طبقهبندی مشاغل، نظام پرداخت، بازنشستگی و... واحدهای تخصصی متشکل از مدیران و کارشناسان را در اختیار دارد. شورایعالی اداری پس از انحلال و تبدیلشدن به سازمان امور اداری و استخدامی کشور، بار دیگر در سالهای پس از انقلاب تشکیل شد. باید گفت که هر شورایعالیای نیاز به دبیرخانه مستقلی دارد که تصمیمسازیهای آن تحتالشعاع سلایق سیاسی قرار
نگیرد. شورایعالی اداری پس از تولد دوباره نه چنین دبیرخانهای داشت و نه چنان استقلال سیاسیای. در عمل شورایعالی اداری در حکم حیاطخلوت سازمان امور اداری بود. هر مطلب درست و نادرستی را به شورا میبردند و تصویب میکردند. به همین جهت انبوه مصوبات شورا سلیقهای بود و نهتنها نقش موثری در بهبود نظام اداری نداشت، و گاه منشا اشکالات جدی در نظام اداری نیز میشد. یکی از این مصوبات همان ادغام دو سازمان و تاسیس سازمان مدیریت و برنامهریزی بود. ب - پس از انقلاب مشروطه کوششهایی از سوی مجلس برای تنظیم بودجه و نظارت بر دخلوخرج دولت آغاز شد. تا بودجهنویسی بهشیوه امروزی معمول شود. بهتدریج با الگوگیری از قوانین مالیه عمومی و شیوه انجام محاسبات عمومی در کشورهای اروپایی اقداماتی انجام گرفت که زمینهساز تنظیم و تدوین بودجه در سالهای بعد شد. در سال 1327 برای طراحی برنامه اول عمرانی ادارهای بهنام «دفترکل برنامه» تاسیس شد که بخش بودجه عمرانی را تنظیم میکرد. بخش دیگر بودجه با عنوان بودجه عادی در وزارت دارایی تنظیم میشد. این شیوه همکاری میان وزارت دارایی و دفترکل برنامه برای تنظیم بودجه سالانه تا سال 1343 ادامه داشت تا
آنکه در یک فرآیند تکامل تدریجی دفتر کل برنامه به «سازمان برنامه و بودجه» تبدیل شد و مسوولیت تنظیم بودجه کشور را بهتنهایی برعهده گرفت. درسال 1351 «قانون برنامه و بودجه» به تصویب مجلس رسید و سازمان برنامه و بودجه عملا مسوول اجرای قانون برنامه و بودجه شد. البته در دولت دهم شعار خلاصهنویسی بودجه مطرح شد، که از آن بهعنوان انقلابی در بودجهنویسی یاد میشد! روشن است که دولت هرچه بودجه را خلاصهتر تنظیم کند، ارقام آن کلیتر بوده و امکان نظارت مجلس و دیوان محاسبات بر آن کمتر خواهد بود. حال میتوان به نتایج زیر دست یافت: 1- سازمان امور اداری و استخدامی کشور در اجرای قانون استخدام کشوری تاسیس شد و متولی نظام اداری بود. سازمان برنامه و بودجه نیز در اجرای قانون بودجه تاسیس شد و متولی برنامهریزی بودجه بود. یعنی دو سازمان برای انجام دو وظیفه جداگانه. 2- آیا اصولا این دو قانون متفاوت را که با اهدافی جداگانه و در یک سیر تکاملی کاملا مستقل و منحصربهفرد تدوین شدهاند، میتوان در یک قانون ادغام کرد؟ 3- هریک از دو سازمان با تصویب مجلس تاسیس شد. آیا میتوان با مصوبه شورایعالی اداری این دو را در یک سازمان ادغام کرد؟ 4-
تجربه نشان داد که این دو وظیفه پس از ادغام نیز عملا در دومعاونت جداگانه انجام میشد و هیچگونه همکاری تنگاتنگی میان آنها وجود نداشت. حتی پس از انحلال سازمان مدیریت و برنامهریزی نیز همان دو معاونت با دو عنوان جداگانه زیر نظر مستقیم رییسجمهور به فعالیت خود ادامه دادهاند... . آیا شتابزدگی در بازگشایی سازمان مدیریت و برنامهریزی، با همان وظایفی که ناهمسنخبودن آن عملا آزموده شده است، تکرار اشتباهات گذشته نیست؟ آیا بهتر نیست رییسجمهور محترم در گام نخست و پیش از آنکه دیر شود دو سازمان جداگانه برای این دو وظیفه اساسی و خطیر با همان نامهای آشنا، گویا و کارآمد قبل از سال76 بازگشایی کند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.