|

مختصری درباره نحوه سلوک و میزان دانایی استاد مظاهر مصفا

از تبار گنوسیست‌های عارف‌پیشه

سیدعلی‌میرفتاح

قطعا به تسبیح و سجاده و دلق نیست، بلکه به فروتنی، دانش، خیرخواهی، راستگویی و آزادمنشی است. در همان روزگار قدیم هم اینها را که خرقه پشمینه می‌پوشیدند و با بوق من‌تشا در کوی و برزن راه می‌افتادند و هوحق الله اکبری می‌کشیدند، کسی صوفی - لااقل صوفی صافی - به حسابشان نمی‌آورد. اصل و اساس درویشی، بی‌دکانی و گمنامی و دوری از لباس شهرت است. اگرچه قرن‌هاست که از دین و درویشی و تصوف، دکان ساخته‌اند و سر خلق را کلاه گذاشته‌اند و «زیان کسان از پی سود خویش/ بجویند و دین اندر آرند پیش»، اما همه شکایت عرفا و ادبا و دردمندان عالم را که روی هم بریزید در همین خلاصه می‌شود که چرا یک عده بی‌دانش مریض‌احوال پرعیب‌وایراد، مسند تصوف را غصب کرده‌اند و ساده‌دلان صافی‌دل را استحمار و استثمار کرده‌اند. یکی به شعبده گربه‌اش را به سجود و رکوع و قنوت واداشته و دیگری بت سومنات را به حرکت درآورده و آن یکی از گوساله زرینش صدای گاو درآورده و آن دیگری به انتهای جامه‌اش زنگوله بسته که صدا کند و مورچه‌ها کنار بروند که ناخواسته لگدشان نکند و... تاریخ این سرزمین لبریز است از مدعیان مزور که به اسم شیخ و محتشم و پیر و کامل و مراد و بزرگ و قطب، سر راه مردم بیچاره سبز شده‌اند و سرکیسه‌شان کرده‌اند و از قبَل ایشان به قدرت و ثروت و مکنت و حشمت رسیده‌اند. بخشی از این ریای نهادینه شده در جامعه ما سرریز همین ریاکاری اقطاب دروغینی است که «خرده گیرد در سخن بر بایزید/ ننگ دارد از وجود او یزید». ما مردم خیلی طول می‌کشد تا سره از ناسره تشخیص دهیم و اجناس تقلبی را از اصلشان باز‌شناسیم. به‌‌سادگی دل می‌دهیم و زود هم دل می‌کنیم اما «هر ساعت از نو قبله‌ای با بت‌پرستی می‌رود». یک‌جور عادت دیرپا در وجود ما هست، بلکه در پس ضمیرمان یک تقاضا و ارادت سرگردان سنگینی می‌کند تا زود عاشق شویم و زودتر فارغ. دل می‌دهیم و سرسپرده می‌شویم و بار و عقل و مسوولیتمان را به گردن آنهایی می‌اندازیم که پیر و قطب و نماینده خدا روی زمینشان می‌پنداریم، در حالی که «دیر باید تا که سر آدمی/ آشکارا گردد افزون و کمی/ زیر دیوار بدن گنج است یا/ خانه مار است و مور و اژدها/ چون که پیدا گشت کاو چیزی نبود/ عمر طالب رفت، آگاهی چه سود؟» عرفا بازماندگان گنوسیست‌ها هستند و اصل و اساس گنوسیسم و عرفان «دانایی» است. تا دانایی نباشد، نه ایمان ارزش دارد نه اشراق و نه شعر و نه هنر. همه ارزش و اعتبار این جغرافیا (همین فلات ایران را عرض می‌کنم) در عالم به این برمی‌گردد که صدقه‌سر عرفا و ادبا و حلقه‌های گنوسی، سهم ما از دانایی، سهم قابل‌ملاحظه‌ای است. ممکن است در علم امروزی سهم قابل‌ملاحظه‌ای نداشته باشیم اما بی‌شک بار اصلی دانایی جهان بر گرده دانشگاه جندی‌شاپور، وزرای نیک‌محضر، همین خیام و فردوسی و سنایی و عطار و سعدی و مولوی و حافظ و... است. سهم هندی‌ها و یونانی‌ها هم البته قابل‌اعتناست، اما قطعا اگر دانشگاه جندی‌شاپور نبود و دانایان، گوهر دانایی را در فرازونشیب‌های تاریخی حفظ و حراست نمی‌کردند، جهان امروز چیزی بس بزرگ کم داشت. امروزی‌ها جهان بی‌ادیسون و کپرنیک و پاستور و نیوتن و انیشتین را نمی‌توانند تصور کنند و من عرض می‌کنم که بر همین منهاج جهان بی‌خیام و بی‌عزیز‌الدین نسفی و بی‌عین‌القضات و بی‌جنید و بی‌بایزید هم قابل‌تصور نیست. دکتر مظاهر مصفا را من از جنس درویشان صافی‌دلی می‌شناسم که در سیروسلوک خود از مقام دانایی - والبته بسیار دانایی- به‌غایت درویشی و هیچ‌کسی و «هیچ» رسیده‌اند. شعر هیچ را من در سایه نهیلیسم تاویل نمی‌کنم - که البته آن هم برای خودش مرتبتی قابل‌ملاحظه است- بلکه آن را در کانسپت گنوسی و عرفان و درویشی - یعنی همان که گفت «فهم درویشی ورای فهم توست»- معنا می‌کنم. درویشی از منظری که بزرگان به آن نگاه کرده‌اند مترادف آزادمنشی و فروتنی و حق‌طلبی و صدق و معرفت است. دوری و نزدیکی به قدرت نیست که مقدار حریت آدم را معلوم می‌کند. یکی مثل خواجه‌نصیر با همه خیرخواهی‌اش (انشاءالله خیرخواهی‌اش) از عالم درویشی به‌دور است و کسی مثل بوزرجمهر حکیم، در اوج قدرت و حشمت، درویش محض است. غیراز موردی که سعدی درباره نسبت بوزرجمهر و نوشین‌روان - آن‌هم به طنز و طعنه- می‌گوید، آنچه از او نقل شده، عین آزادگی و دانایی بوده و ذره‌ای بابت ملاحظه قدرت از مقام درویشی خود پایین نیامده. معروف است که وقتی انوشیروان به ناحق از او خواست تا تغییررویه بدهد، به‌صراحت عرضه داشت: «مرا مردمان حکیم و دانا و خردمند روزگار می‌گویند، پس چون من از تاریکی به روشنایی آمدم، به تاریکی بازنروم که نادان بی‌خرد باشم.» دکتر مظاهر مصفا هیچ‌گاه وزیر نبوده و با ارباب قدرت رفت‌وآمد نداشته، مع الوصف صراحت گفتار او طوری است که من هرگاه روایت‌هایی از صراحت دانایان عالم - از‌جمله همین بزرگمهر حکیم- می‌شنوم، ناخواسته روش و منش این استاد شریف ادبیات برایم تداعی می‌شود. قطعا استاد هم اگر بعضی حرف‌ها را نمی‌زد و وارد بعضی معقولات نمی‌شد، کار و بار و تدریسش به مشکل نمی‌خورد و خانه‌نشین نمی‌شد، منتها غالب حکما و از‌جمله این استاد بزرگوار بر این اصل کلی متفق‌اند که «بگویی و بتر باشی، به که نگویی و خر باشی». بزرگمهر به روایت فردوسی بر سر همین صراحت گفتار به زندان افتاد و «دلش تنگ‌تر گشت و باریک شد/ دو چشمش ز اندیشه تاریک شد». بحث فقط بر سر حق‌گویی و بی‌باکی و عدالت‌خواهی نیست. مقدمه اینها - همان‌طور که عرض کردم- دانایی است. متاسفانه امروز دانایی جایش را به علم لاینفع و محفوظات ناکارآمد داده و بین پیر و جوان مسابقه اظهارفضل راه افتاده. الان هرکس، هرکجا تریبونی پیدا می‌کند، همان‌جا دکانی می‌زند که مردم را بفریبد. مجالش اینجا نیست وگرنه توضیح می‌دادم که چطور بعضی مدعیان مزور، از اوضاع سیاسی سوءاستفاده می‌کنند و از طریق ماهواره و اینترنت، تتمه دین و ایمان مردم را با بازخوانی مغلوط تاریخ، زایل می‌کنند. «حرف درویشان بدزدد مرد دون/ تا بخواند بر سبیلی زان فسون». دانایی یعنی بهره‌گیری از همه امکانات برای فهم درست عالم و رسیدن به آرامش و طمانینه و قرار؛ یعنی همان کاری که مولوی و سعدی و حافظ کردند و این منش و روش را می‌توان در آخرین بازماندگان حلقه‌های معرفتی، یعنی همین استادان نیک‌محضر ادبیات فارسی و استاد فرزانه دکتر مظاهر مصفا دنبال کرد. کاش در روزگار غلبه بی‌دانشانی که از داخل و خارج به ترویج جهل و شبه‌علم مشغولند، ندانم‌کارهای همه‌کاره، فرصت تدریس و صحبت و گپ و گعده را از بزرگانی چون دکترمصفا دریغ نمی‌کردند و به انزوا و تنهایی هلشان نمی‌دادند. بیچاره مردمی که رسانه‌هایشان از دانایان روزگار بهره ندارند. مثلا چه می‌شد اگر بخشی از ساعات تلویزیون مختص حلقه‌های معرفتی می‌شد و بزرگانی چون مصفا را با منت و خواهش و التماس می‌آوردند تا درهای حکمت و معرفت را به‌روی جوانان باز کنند. شما نکنید توی ماهوار با جهل و شبه‌دانایی می‌کنند و این اندک آرام و قرار را نیز از مردمتان می‌گیرند...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.