انحراف نفت از برنامههای توسعه
ناصر بزرگی
در سند برنامه چهارم مقرر بهعنوان یک سند بالادستی کشور قید شده بود که ظرفیت تولید نفت خام در سال آخر این برنامه (1388) به مرز پنجمیلیون بشکه در روز برسد. اما متاسفانه در این دولت که موظف بود که این برنامه را پیاده کند این هدفگذاری به هیچ روی محقق نشد. به همین خاطر قرار شد که برای برنامه پنجم توسعه نیز، با همین هدف پنجمیلیونبشکه در روزتعیین شود. طبق سند برنامه چهارم؛ وزارت نفت باید در طول پنجساله برنامه؛ تولید نفت را بهطور متوسط حدود 770هزار بشکه در روزافزایش میداد. اما در پایان برنامه مشخص شد که فقط 120هزار بشکه در روزاتفاق افتاده است. به عبارت دیگر در این قسمت فقط قریب به 84درصد از برنامه مربوطه عقب هستیم. اوضاع برای برنامه پنجم هم از وضعیت بهتری برخوردار نیست. طی سالهای 1390 و 1391 با درنظرگرفتن همان هدفگذاری، باید قاعدتا حدود بالای 210هزار بشکه در روز به ظرفیت تولید اضافه میشد. حال آنکه مطابق جدیدترین آمارها، نهتنها هیچ افزایش تولیدی حاصل نشده؛ بلکه با کمال تاسف چیزی حدود 640هزار بشکه در روز هم از ظرفیت تولید نفت کشور کاسته شده که خود یک انحراف آشکار از برنامه است. محاسبات نشان میدهد
در سناریوی بدبینانه، میزان تحقق افزایش ظرفیت تولید کشور، به رقم تاسفآور «ششدرصد» از برنامه میرسد.
گاز، ظرفیت، تولید و فرصتهای سوخته در مشعلها
برنامههای چهارم و پنجم توسعه، هرکدام اهداف مشخصی را برای افزایش ظرفیت تولید گاز ارایه کرده بودند. در سال 1384 که دولت احمدینژاد روی کار آمد، میزان ظرفیت حدود 340میلیونمترمکعب بوده که مقرر شده بود تا پایان سال 1388 (مسامحتا تا پایان دولت نهم)؛ این میزان به مرز 623 میلیونمترمکعب در روز برسد (یعنی حدود 270 میلیونمترمکعب در روز افزایش ظرفیت). آمارهای موجود حاکی است که طی آن دوران فقط حدود 124 میلیونمترمکعب در روز به ظرفیت تولید اضافه شده است. یعنی وزارت نفت فقط کمتر از نیمی از اهداف برنامه را محقق ساخته است. برای برنامهپنجم، هدفگذاری حدود 250میلیونمترمکعب در روز مطرح شده است. اما برای دو سال اول این برنامه (یعنی پارسال و سال قبل از آن) شاهد هستیم که رقم غمانگیز حدود 14 میلیونمترمکعب در روز به ظرفیت تولید گاز کشور اضافه شده که حاکی از یک رشد تکرقمی است.
نمونهای از یک هدفگذاری اعجابانگیز!
عدم پایبندی به اهداف برنامه در نزد تصمیمگیران نفتی دولتهای نهم و دهم تا به آن اندازه است که حتی هدفگذاری برنامه پنجم را وانهاده و راسا برای خود دست به «تعیین هدف» زدهاند. معاونت برنامهریزی وزارت نفت اعلام کرده افزایش تولید 250میلیونمترمکعب در روز بسیار اندک بوده و این معاونت در نظر دارد که افزایش تولید را به مرز 860میلیونمترمکعب در روز برساند!
گاز، صادرات، اهداف و رهیافت
صادرات گاز یکی از اساسیترین استراتژیهای حوزه صنعت نفت کشور است. در برنامه چهارم مقرر بوده که روزانه حدود بیش از 17میلیونمترمکعب در روز به حجم صادرات اضافه شود. اما عملکرد وزارت نفت حاکی است که این افزایش فقط حدود 9میلیونمترمکعب در روز بوده است (یعنی حدود نیمی از اهداف برآورده شده است). در برنامه پنجم نیز اهدافی تعیین شده بود که متاسفانه برای سال اول برنامه فوق (یعنی سال 1390) حدود 88درصد از برنامه مربوطه عقب هستیم. نکته بسیار بااهمیت درخصوص صادرات گاز این است که برنامه پنجم؛ هدف جدی و بالنسبه سنگینی را بر دوش وزارت نفت گذاشته است. محاسبات نشان میدهد که جهت دستیابی به رقم صادرات گاز در سال آخر برنامه پنجم، باید بهطور متوسط در هر سال میزان صادرات گاز حدود بالای 55درصد رشد داشته باشد. اما ضعف عملکرد و مدیریت وزیران ناپخته، حاکی از انحراف شدید بین «برنامه» و «عملکرد» است. برای بقیه سالهای برنامه پنجم، سناریوهای مختلفی مفروش شده که طی یکی از آنها اگر نرخ متوسط دولت نهم (84 تا 88) را مبنای محاسبه قرار دهیم، آنگاه فقط حدود 14درصد از اهداف برنامه را محقق ساختهایم.
نتیجهگیری
آنچه ذکر شد فقط گوشهای از عملکرد مدیران تحمیلی وزارت نفت بود. شاید بتوان میزانی از این ناراستیها را به تحریمها نسبت داد، اما آمارهای صدرالذکر در این یادداشت به خوبی ثابت میکند که آنچه بیشتر از «تحریم» گلوی صنعت نفت را فشرده است، همانا «مدیریت ناصحیح» و «غیرعالمانه» مدیرانی است که صنعت نفت را محل کارگاه آموزشی مدیریت فرض کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.