فرصت اوباما، توافق با ایران
پتریک جی. بوچانان .فرنگیس بیات
در دومین دوره ریاستجمهوری ریچارد نیکسون، رسوایی «واترگیت» اتفاق افتاد ولی در همین دوره، نجات اسراییل در جنگ «یوم کیپور» هم جزیی از کارنامه نیکسون بود. در دومین دوره ریاستجمهوری «رونالد ریگان» رسوایی «ایران گیت» اتفاق افتاد، اما درعینحال رییسجمهوری نطق معروف برداشتن دیوار برلین، امضای معاهده برچیدن موشکهای شوروی در اروپا و نقش هدایتکننده پایاندادن به جنگ سرد را در کارنامه خود داشت. در دومین دوره ریاستجمهوری بیل کلینتون، رسوایی «مونیکا لوینسکی» اتفاق افتاد ولی درعین حال رییسجمهوری توانست به توافق مهمی بین «ایهود باراک» و «یاسرعرفات» دست پیدا کند.
رسواییهای متعددی در دومین دوره ریاست جمهوری «باراک اوباما» اتفاق افتاده است: معافیتهای سیاسی مالیاتی که به رسوایی خدمات درآمدهای داخلی معروف شد، کشتن سفیر آمریکا در بنغازی، شنودهای غیرقانونی فکس و آسوشیتد پرس که همپای رسوایی شنودهای تلفنی دوره نیکسون بود و حتی با استعفای او و اتهامهای مشابه علیه کلینتون مقایسه میشد. به موازات اینکه اوباما درتلاش است تا بتواند توافقها برای اسلحه، عفو، سرمایه و تجارت یا شبیهسازی دوم را ازمجلس جمهوری خواه به دست آورد او باید همانند روسایجمهور پیشین، نگران میراث خود در حوزه سیاست خارجی هم باشد.
در این میان دو فرصت میدرخشد: اول اینکه، جهشی برای فرآیند صلح خاورمیانه برای رسیدن به هر توافقی ضروری است که شهرکنشینان اسراییلی از کرانه باختری بیرون روند و با تقسیم بیتالمقدس، فلسطینیها هم اسراییل را به عنوان «دولت یهودی» بپذیرند و درعین حال، متقابلا حق بازگشت برای فلسطینیها.
نتانیاهو که «بیتالمقدس» را پایتخت جاویدان میخواند و «جودئا» و «ساماریا» را سرزمینهای باستانی یهود میداند درصدد تقسیم بیتالمقدس یا بیرونراندن ساکنان کرانه باختری رود اردن نیست. حتی زمانی که «آریل شارون» به دنبال بیرونراندن آنها از غزه بود او با شارون توافقی نداشت. نتانیاهو چنین کاری نخواهد کرد، او نمیتواند دست به چنین کاری بزند، او همچنان درصدد زندهنگهداشتن ائتلاف لیکودنیک (حزب سیاسی افراطیون راست میانهای که در 1973 تاسیس شد) است. اما اوباما در مقابل کنگره چندان چیزی در چنته ندارد تا بتواند نتانیاهو را مجبور به پذیرش آن چیزی کند که برخلاف تمایل اوست.
از این رو میراثی که اوباما باید در سیاست خارجی به دنبالش باشد، نمیتواند در مذاکرات صلح اسراییل-فلسطین آن را پیدا کند. اما آنچه در پیش روست، مراسم تحلیف «حسن روحانی» است و این، نکته قابلتوجهی برای میراث سیاست خارجی اوباما میتواند باشد.
حسن روحانی در انتخاباتی به پیروزی قاطع رسید که با حمایتهای روسایجمهور قبلی هم همراه بود. روحانی از نزدیکان پایهگذار نظام - آیتالله خمینی- است. انتخاب او به واسطه قولهایی دال بر بهبود وضعیت اقتصادی، لغو تحریمها و برقراری روابط با غرب و کلا ایجاد وضعیتی بهتر برای زندگی ایرانیها و پایاندادن به انزوای ایران.
تنها مسیری که میتواند او را به همه این اهداف برساند، رسیدن به توافق در مورد برنامه هستهای در دورهای است که اوباما بر سر کار است؛ از آنجایی که روحانی خود مذاکرهکننده ارشد بوده است دقیقا میداند که برای تحقق این توافق چه چیزی نیاز است. پس از دههها رنجش میان ما، عناصر اولیه توافق میان تهران و واشنگتن دقیقا در همین نقطه قرار دارد. ایران در قالب معاهده منع گسترش به دنبال حقوق خود شامل پژوهشهای صلحآمیز و انرژی هستهای است - که اتفاقا توسط آمریکا نیز به رسمیت شناخته شدهاند- و البته لغو تحریمها. ایالات متحده به دنبال ضمانتی بیش از قولهای شفاهی است که ایران به دنبال ساختن بمب نیست. ما نیازمند بازرسیهای سرنزده از تجهیزات هستیم تا اتهام ساخت بمب به ایران به کلی رفع شود. ریگان میگوید: اعتماد کنید اما آن را بازهم بررسی کنید. به نظر میرسد که این فراتر از حوزه احتمالات نیست. برخلاف عصبانیتی که درباره«خط تیره پنهان» ایران در دسترسی به بمب اتمی وجود دارد، تهران هرگز اقدام به آزمایش بمب اتمی نکرده و هرگز اورانیوم 90درصد غنیشده ضروری برای ساخت بمب را تولید نکرده است و در عین حال به اندازه کافی اورانیوم
20درصد غنیشده هم در اختیار نداشته است. پیشبینیهای اولیه اوباما با شعار «سه تا پنج سال» از سال 1992 شروع شد. از آن تاریخ ما هر ماه هشدارهای بهروزشدهای را در مورد نزدیکی زمان ساخت بمب اتم ایرانی میشنویم، ولی هنوز هیچ بمبی در کار نیست. به علاوه آیتالله خامنهای رهبر عالی نظام، تسلیحات هستهای را غیراسلامی اعلام کرده است؛ درعین حال سرویسهای اطلاعاتی آمریکا هرگز از برآوردهای سالهای 2007 و 2011 خود مبتنی بر پیدا نکردن هیچ نشانهای از تصمیم ایران برای ساخت بمب اتم، برنگشتهاند. آینده سیاسی روحانی، تعلق دلیل رایدهندگان ایرانی به برقراری رابطه با غرب و جهان، بسته به این است که آیا او میتواند بر سر پرونده هستهای و لغو تحریمها به توافقی برسد یا خیر. روحانی به این وضعیت واقف است. آنچه روحانی به هیچ عنوان نمیتواند بر سر آن مصالحه کند، نادیدهگرفتن حق قانونی ایران در پژوهشهای هستهای و انرژی صلحآمیز هستهای است. این موضوعی است که ملت ایران هم در مورد آن توافق جمعی دارد. آنچه در توان روحانی است، اعطای نیازهای غرب است، یعنی بازرسیهای سرنزده برای اثبات اینکه آنچه ایران میگوید حقیقتا درست است و این
کشور هیچ برنامهای برای ساخت بمب اتم ندارد. اگر آمریکا بتواند به این نقطه برسد، توافق ممکن و لغو تحریمها، عملی است و هدف برای هر دو طرف محقق شده است. رسیدن به چنین توافقی«تاج گوهردار» اوباما در دومین دور ریاستجمهوریاش خواهد بود. چه کسی مخالف این توافق است؟ نتانیاهو و حزب جنگ که ایران را شکست خورده میخواهند همانطور که به دنبال عراق ویرانشده بودند. حتی اگر این خواست به معنای بهراه انداختن یک جنگ سهتریلیون دلاری غیرضروری دیگری باشد.
اوباما میتواند «ائتلاف جنگ» را شکست دهد. او باید پس از مراسم تحلیف روحانی به او تبریک بگوید و آمادگی خود را برای گفتوگوهای مستقیم با تهران و تعیین زمان مذاکرات اعلام کند و مذاکرهکنندههایی را به عنوان شاهینهای امنیت ملی تعیین کند که اساسا نه به دنبال جنگ با ایران هستند و نه بمب اتمی. تاریخ نشان داده است. اوباما باید این فرصت را دریابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.