|

گزارش «شرق» از بازار کتاب‌های ایرانی در افغانستان

هرات، بازار ناب کتاب ایران

آصف جاهد

درست در مرکز شهر هرات و در طبقه پایین کتابخانه عامه این شهر، راسته‌ای از خیابان، از سوی دولت برای کتابفروشی‌ها اختصاص یافته است. کتابفروشی‌هایی که شمارشان از انگشتان دست فراتر نمی‌رود و تنها منبعی ا‌ست برای کسانی‌که خواستار کتابند. اگر سری به این کتابفروشی‌ها بزنیم، کتاب‌هایشان بیشتر چاپ ایران است. ایران پیوند فرهنگی خوبی با این‌ سوی مرز دارد و یکی از منابع اصلی خرید کتاب برای افغان‌ها به‌شمار می‌رود و در برابر، به‌باور ناشران ایرانی، افغانستان یک بازار ناب برای فروش کتاب است. زبان و فرهنگ مشترک را می‌توان عامل بنیادی این موضوع دانست. با بالا رفتن شمار دانشجویان و افزوده شدن قشر کتابخوان این شهر، بازار کتاب‌های ایرانی رونق خوبی در این چند سال در هرات داشته است. هم‌اکنون کتابفروشی‌های این شهر پر از کتاب‌هایی از نویسند‌گان ایرانی‌ است و کمتر کسی در قشر کتابخوان پیدا می‌شود که با نام‌های سپهری، هدایت، دکتر شریعتی و... آشنا نباشد. کتابفروشی‌ها مدعی‌اند که بیش از 90درصد از کتاب‌هایشان چاپ ایران و از نویسند‌گان و مترجمان ایرانی است. همچنین تنها کتابخانه بزرگ هرات که 45هزار جلد کتاب دارد، برپایه گفته‌های مسوولان آن بیش از 80درصد کتاب‌هایش از نویسند‌گان ایرانی‌ است. چرا کتاب ایرانی؟ یکی از دلایلی که چرا کتاب ایرانی؟ در بالا گفته شد که همانا زبان و فرهنگ مشترک است؛ ولی روی‌هم‌رفته افغانستان در سه‌دهه جنگ همان‌گونه که بدنه‌های سیاسی و اقتصادی‌اش از هم پاشید، فرهنگ هم با آن فروریخت. نویسند‌گان، شاعران و فرهنگیان این دیار به کشورهای دیگر کوچیدند و سرنوشت این سرزمین با جنگ یکی شد و همچنان هم جسته‌وگریخته دنباله دارد. همین‌ هم انگیزه‌ای شد تا افغان‌ها از کتاب و چاپ آن دور شوند؛ چنان دور که دیگر اکنون پس از 12سال آرامش کم - و - بیش، باز هم نتوانسته‌اند فرهنگیان آن، کتاب خود را دست‌کم در این کشور به‌درستی و آنگونه که می‌خواهند چاپ کنند. هرات هم جدا از این بدنه نیست. با اینکه ناشران بسیاری در این شهر هستند؛ اما کار اصلی‌شان کتاب نیست و بسنده به چاپ کارت‌های محافل گوناگون و مجلات کرده‌اند! از سوی دیگر برای ناشران صرف ندارد تا کتابی را اینجا به چاپ برسانند. محمدی، یکی از ناشران هرات می‌گوید: «نخستین مساله امکانات است. یعنی ما امکانات این را نداریم تا کتابی را چاپ کنیم که در ایران چاپ می‌شود. رنگ، طرح و از همه مهم‌تر کاغذ آن است که از همین کشور وارد می‌کنیم و این برایمان گران‌تر از کتاب چاپ‌شده در ایران می‌افتد.» این ناشر کتاب افزود: «چالش‌های دیگری هم مانند نبود امکانات برای چندرنگه چاپ کردن وجود دارد و کتابی که اینجا چاپ می‌شود، از لحاظ دیزاین و رنگ، آن زیبایی کتاب‌هایی که در ایران چاپ می‌شود را ندارد.» به ‌باور محمدی: «همین بهتر است که ما از ایران کتاب وارد کنیم، چون هزینه‌اش کمتر است و کیفیتش هم بهتر.» گاهی هم این جستار فراتر از این است. سعید حقیقی نویسنده و روزنامه‌نگار در هرات می‌گوید: «زایش اندیشه در اینجا نیست که کتابی چاپ شود. سپس اینکه ما کسانی را نداریم تا به زبان‌های بیگانه آشنایی خوبی داشته باشند و بتوانند اندیشه‌ها را از دیگر زبان‌ها به ما برسانند، در حالی‌که این در کشور ایران به‌گونه دیگری ا‌ست. آنان انبوهی از مترجمان خوب را دارند. هرچند تیغ سانسور و گاهی هم ندانستن درست یک نوشته، برگردان آن را دشوار و پرتناقض می‌کند که از این دست کتاب‌ها هم بسیار است.» افزایش فروش کتاب‌ با همه اینها فروش کتاب در مقايسه با سال‌های گذشته در هرات بهتر شده است. افزایش ‌شمار دانشجویان در این شهر یکی از دلایل آن است. آنگونه که کتابفروشان این شهر می‌گویند، بیشتر دانشجویان دانشگاه‌های هرات مشتریان آنان‌ هستند. به‌گفته این کتابفروشان، کتاب‌هایی در حوزه‌های حقوق و علوم‌سیاسی، اقتصاد و پزشکی را دانشجویان می‌خرند. در رده‌های دیگر کتاب‌های مرجع مانند فرهنگ‌ها و دانشنامه‌ها هستند و سپس کتاب‌های شعر، داستان و فلسفه از سوی مخاطبانی که دلبستگی به کتاب دارند، خریداری می‌شود. عبدالحلیم یکی از واردکنند‌گان کتاب از ایران و همچنین کتابفروش در هرات، از افزایش فروش کتاب می‌گوید. او معتقد است: «اگر در سه‌سال پیش 10میلیون‌تومان کتاب وارد می‌کردیم و به‌فروش می‌رساندیم، اکنون این رقم به 60 تا 70میلیون‌تومان رسیده است.» یکی دیگر از عوامل افزایش ورود کتاب به هرات، پایین‌آمدن ارزش تومان است. واردکنند‌گان کتاب می‌گویند که در این زمان بهترین موقعیت برایمان فراهم شده تا کتاب را ارزان‌تر از نرخ گذشته به‌دست آوریم. کتاب‌های ممنوعه، این ‌سو و آن ‌سوی مرز در همین حال کتابفروشان هرات از چالش‌هایی سخن می‌گویند که برای واردکردن کتاب فرارویشان است. عبدالحلیم می‌گوید: «در ایران دشواری در این زمینه نیست، چون آنان - ایرانی‌ها - علاقه‌مند این موضوع هستند؛ ولی گمرک افغانستان، گاهی مشکل‌تراشی می‌کند و کتاب‌ها زمان بسیاری برای بررسی آنجا می‌ماند.» دولت افغانستان همواره نگران این بوده تا ورود برخی کتاب‌ها از ایران به وحدت ملی آن آسیب برساند و برای همین گاهی از ورود کتاب‌هایی که «غیرمجاز» خوانده می‌شود، جلوگیری می‌کند. در سال 1388 بود که هزاران جلد کتاب چاپ شده را گمرک استان نیمروز در مرز جنوب‌غربی افغانستان با ایران توقیف کرد و 11عنوان کتاب را به‌بهانه «غیرمجاز» بودن به آب رودخانه هیرمند انداختند. هرچند وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان از این امر ابراز تاسف کرد؛ ولی این نشان‌دهنده حساسیت دولت در برابر کتاب‌های وارد شده از ایران است. هرچند تاکنون چنین رویدادی در هرات رخ نداده است؛ اما به‌گفته واردکنند‌گان کتاب، آنان برای خرید کتاب از ایران با احتیاط عمل می‌کنند. از سوی دیگر، روی ‌کار آمدن دولت‌های گوناگون در ایران و چرخش چگونگی چاپ کتاب و اینکه چه‌ کتاب‌هایی چاپ شود و چه کتاب‌هایی نه، روی مخاطبان در افغانستان هم تاثیرگذار بوده است. حقیقی می‌گوید: «در دولت کنونی ایران که چیزی به پایان آن نمانده، سانسور شدید و چاپ‌نشدن کتاب‌های برخی از نویسند‌گان برای افغان‌های این‌ سوی مرز هم پذیرفتنی نیست؛ زیرا مخاطبان نویسند‌گانی که یا کتاب‌هایشان چاپ نمی‌شود یا سانسور می‌شود جایگزینی برای آن ندارند و این، روی بازار کتاب هم تاثیرگذار است.» او گفت: «چند سالی‌ است بازار کتاب‌هایی که به‌گونه‌ای ممنوع، به آگاهی رسانده شده، در اینترنت داغ است؛ زیرا برخی از این کتاب‌ها را خوانند‌گان از این راه می‌توانند به‌گونه رایگان به‌دست آورند.» خواسته‌ها با این چگونگی، بسیاری امیدوارند تا با روی کار آمدن دولت نو در ایران، چاپ کتاب هم با سانسور و چالش روبه‌رو نشود و به‌گفته حقیقی «همچنان این بستر اندیشه به این ‌سوی مرز هم گسترش یابد.» همچنان در نخستین سال‌های پس از طالبان، دولت ایران برای گسترش پیوندهای فرهنگی، دو نمایشگاه کتاب به نام «میثاق نور یک و میثاق نور دو» در هرات برگزار کرد. این نمایشگاه‌های کتاب با استقبال دانشجویان و علاقه‌مندان به کتاب روبه‌رو شد؛ ولی به یک‌باره دیگر برگزاری این نمایشگاه‌ها ادامه نیافت. بسیاری، به‌ویژه دانشجویان خواستار برگزاری دوباره از این دست نمایشگاه‌ها هستند که این می‌تواند هم بازاریابی خوبی برای ناشران ایرانی باشد و هم افغان‌ها با تازه‌ترین کتاب‌ها و اندیشه‌ها بیشتر آشنا شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.