نومحافظهکاران میخواستند به موقعیت خاتمی و روحانی لطمه بزنند
روحانی به هیچوجه اهل نرمش نیست. او هم به کشورش افتخار میکند و هم از آن دفاع میکند. او راه چانهزنی را بهخوبی بلد بود. اما میشد با او به توافق رسید. اساس یک مذاکره خوب این است که نیاز طرف مقابل را درک کنید. باید خود را جای آنها بگذارید و ببینید به چه چیزی نیاز دارند، چه چیزی برایشان قابلقبول است و تا کجا حاضرند جلو بیایند؟ ما میتوانستیم با او کار کنیم و به او اعتماد داشتیم. او هم به ما اعتماد داشت. به همین دلیل هم توانستیم به پیشرفتهای قابلملاحظهای برسیم.
سازندهترین دوره مذاکرات زمانی بود که فقط سه کشور (فرانسه، آلمان و انگلیس) اروپایی با ایران مذاکره میکردند، چون یوشکا فیشر، دومینیک دوویلپن و من همگی مایل بودیم به توافقی دست پیدا کنیم. من همیشه به کمال خرازی میگفتم که ما سپر انسانی ایران هستیم، چون تا زمانیکه مذاکراتمان با ایران ادامه داشت، آمریکاییها نمیتوانستند آسیب چندانی به ایران برسانند. حرفم غلط هم نبود.
بین سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۵ که به رسیدن به توافق نهایی نزدیک شده بودیم، تنها مشکلمان این بود که آمریکاییها زیر بار کارهایی که از نظر ایران انجامشان ضروری بود نمیرفتند. مثلا قطعات یدکی هواپیما[هایمسافربری] ساخت شرکت رولزرویس بود و رولزرویس فقط در صورتی حاضر به فروش این قطعات به ایران میشد که آمریکا با آن موافقت کند. اما کالین پاول پیش از آنکه وزارت خارجه را ترک کند از من خواست فهرست دقیق قطعات را برایش بفرستم و بعد از دریافت فهرست با وزارت دفاع بحث میکرد که تحویل این قطعات به ایران خطری ندارد. واقعیت این بود که نئوکانهای [نومحافظهکاران] حاضر در دولت وقت آمریکا نمیخواستند توافقی حاصل شود و من فکر میکنم آنها فهمیده بودند که با این کارشان به موقعیت خاتمی و روحانی لطمه میزنند و به نظر میرسید با این موضوع مشکلی نداشتند و حتی امیدوار بودند که اینطور بشود.
او (رییسجمهوری منتخب ایران) بسیار مبادیآداب بود و طبع طنز خوبی هم داشت. او یک روحانی است، روحانی ارشدی هم هست. مذاکره با او مثل مذاکره با یک اسقف است. این مساله دو مزیت دارد، چون اولا در کارش بسیار وارد است و ثانیا لباس روحانیت بر تن دارد. این مساله جذابیت او و آقای خاتمی را بیشتر میکرد. البته در مورد خاتمی این احساس در من قویتر بود. چون سنت فلسفی در ایران تنها به اسلام و تشیع و نحوه گسترش آن محدود نمیشود، بلکه پیشینه آن از قرن هفتم میلادی [دوران پیش از اسلام] هم فراتر میرود. هر دوی آنها میتوانستند بهمراتب بهتر از من درباره فلاسفه دوران باستان صحبت کنند. اما خاتمی میتوانست بهخوبی درباره افلاطون، ارسطو و سقراط برایتان سخنرانی کند.
آقای خاتمی واقعا بعد از وقایع ۱۱ سپتامبر شجاعت زیادی بهخرج داد، اما من فکر میکنم احساس مردم ایران هم همین بود. در ایران چرا کسی باید از کارهای تروریستهای سنی حمایت کند؟ اما آقای خاتمی واقعا به طرف غربیها قدم برداشت. دلیل اولین سفر من به تهران هم همین بود. او ضمانت داد که تهران به آمریکا و بریتانیا در سرنگونکردن طالبان کمک خواهد کرد. اما بعد آن فاجعه دیپلماتیک پیش آمد و جورج بوش در سخنرانیاش درباره محور شرارت، نام ایران را در کنار عراق و کرهشمالی قرار داد. چرا او بهجای ایران، مثلا از لیبی اسم نبرد؟ واقعا نمیدانم چرا. چون آنموقع میدانستیم که لیبی برنامه هستهای نظامی دارد. در مورد اهداف برنامه هستهای ایران هم گمانهزنیهایی وجود دارد و ایران در ابتدا همه تاسیسات هستهایاش را برای آژانس بینالمللی انرژی اتمی آشکار نکرد. اما ما نه آنموقع و نه همین حالا، هیچگاه سند و مدرکی قطعی پیدا نکردهایم که نشان دهد ایران برنامه هستهای نظامی دارد. اصلا. حرفهای جورج بوش یک اشتباه فاجعهبار بود.
بعد از آن حرفها مذاکره با ایرانیها سختتر شد، چون موقعیت خاتمی در داخل نظام ایران بهدست جورج بوش تضعیف شده بود. کاری که او کرد واقعا کوتهبینانه بود، برای این کارشان یک دلیل روانی وجود دارد. دستراستیهای آمریکا و اسراییل به داشتن دشمن نیاز دارند. آنها سیاستهایشان را در مقابل دشمن تعریف میکنند. برای مدتها دشمن مورد نظر آنها شوروی یا چین بود. بعد هم که ما، منظورم ما بریتانیاییها نیست، اما آمریکاییها و اسراییلیها از عراق در جنگ با ایران حمایت کردیم. بعد هم خود عراق دشمن ما شد. حالا هم که عراق دیگر دشمن ما نیست، نوک پیکان بهسوی ایران گرفته شده است. آنها از نظر روانی به این وضع نیاز دارند تا بتوانند کارها را پیچیده کنند.
بخشی از مشکلات ما در هنگام مذاکرات هم این بود که درواقع به نیابت از طرف آمریکا مذاکره میکردیم. ما تصمیم گرفتیم مذاکرات را در چارچوب تروییکای اروپایی پیش ببریم، چون سه کشور اروپایی تفاهم بسیار خوبی با هم داشتند.
ما به یکدیگر اعتماد داشتیم و دیدگاه سیاسیمان شبیه به هم بود. علاوه بر آن، دستمان در مذاکرات کاملا باز بود. با اینکه با تونی بلر اختلافنظرهایی داشتهام، او به من اجازه داد پرونده را شخصا مدیریت کنم و آزادی عمل بسیار زیادی داشتم. اما برخی از چیزهایی که باید در مذاکرات به ایران میدادیم را تنها از آمریکاییها میتوانستیم بگیریم و مشکل هم از همینجا شروع شد.
من فکر میکنم او (بلر) به اینجا رسید که باید تغییری صورت بگیرد. یکی از چیزهایی که باعث شد فهمم از ایران بهنوعی بیشتر شود و بیشتر راجع به تاریخ این کشور بخوانم، همین بود. بدبینی او (تونی بلر) نسبت به ایران بیشتر شد، اما رابطه بینمان گرههایی خورده بود. هنوز هم بهخاطر حمایت بیقید و شرطش از اسراییل همینطور است.
تونی بلر در سال ۲۰۰۱ خیلی مشتاق به حل مسایل بود. در دوران وزارت رابین کوک - سلف من - قرار بود رابین به تهران برود تا بهنوعی سطح روابط را بالاتر بیاورد، اما اسراییلیها به کمک متحدانشان در بریتانیا جلوی کارش را گرفتند و برنامه سفرش هر دو بار لغو شد. به همین دلیل هم من برنامهای برای سفر به تهران نداشتم تا اینکه تونی و اسراییلیها دوباره سر موضوع را باز کردند. او خیلی مشتاق بود که من تلاش کنم روابط گسترش پیدا کند و باب گفتوگو با خاتمی باز شود. اما بعد از سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ درباره نحوه کلی مدیریت ماجرای خاورمیانه اختلافنظر اساسی پیدا کردیم و او در دفاع از اسراییل موضعی بهمراتب صریحتر گرفت و همانطور که میدانید، در اسراییل افراد زیادی هستند که معتقدند ایران به هیچوجه حق ندارد تاسیسات اتمی غیرنظامی داشته باشد و به غنیسازی اورانیوم بپردازد که حرف شرمآوری است.
جلساتی با کمال خرازی و همکارانش داشتیم که این جلسات بیشتر از همه جلسات دیگر، صمیمی و خودمانی بودند و باید بگویم که در دستگاه سیاسی ایران دیپلماتهای بسیار برجستهای حضور داشتند. یعنی هنوز هم هستند، ولی دچار مشکلاتی شدهاند، مثلا حسین موسویان که هنوز هم با هم در ارتباط هستیم.
«برداشت من این بود که بریتانیا در گذشته با ایران رفتار بدی داشته و احترام کافی را به این کشور نگذاشته و عملکرد بریتانیا به تندروهای نظام ایران امکان داده که به این افکار دامن بزنند. واقعیت این است که ما در ایران خیلی محبوب نبودهایم. اما در سفرهایم به ایران در عین حال متوجه شدم که با مردمی بسیار فرهیخته سروکار دارم و اگر بخت کمی یارم باشد مردم خواهند فهمید که من از مشرب فکری متفاوتی میآیم.»
«من احساس نمیکردم کسی با ایران خصومت شخصی دارد. در وزارت خارجه بریتانیا لطیفهای هست که میگوید «تنها ایرانیها هستند که فکر میکنند بریتانیا هنوز هم ابرقدرت است.» ضربالمثلی هم هست که میگوید «زیر هر سنگی یک انگلیسی پنهان شده است.» در فارسی هم چیزی مشابه این وجود دارد. ایرانیها را بهخاطر بدبینی نسبت به خودمان سرزنش نمیکنم. بخشی از تاریخ کشورهای ما هنوز هم به ما بسیار نزدیک است.»
حرف من این است که همه آنچه غرب میخواهد در ایران انجام نخواهد شد. حتی حضرت جبرییل هم نخواهد توانست این کار را بکند. هیچچیز به این راحتی شدنی نیست. باید مذاکره کنیم. این فرآیند، زمانبر خواهد بود. برای این کار باید مقدمات زیادی در پشت پرده آماده شود. چون باید بر سر مذاکرات با دیپلماتهای مجرب به توافق برسید. البته این کار شدنی است. فقط باید اصول و چارچوب آن را در اتاق مذاکره مشخص کنید، که این هم تلاش زیادی لازم دارد. اما من معتقدم در صورت داشتن حسننیت هیچ دلیلی وجود ندارد که برای همه مسایل راهحلی پیدا نشود. هدف عادیسازی روابط با ایران است، که به نظر من خواسته اکثر ایرانیها و بیشتر مردم اروپاست و بهنظرم آمریکاییها هم اگر مختصر اطلاعی از آنچه در ایران میگذرد داشته باشند، با این کار موافق خواهند بود.
«بعد از خواندن خاطرات خانم رایس و جورج بوش میگویم که گنجاندن نام ایران در محور شرارت، تصادفی بوده. چون افراد مختلفی سخنرانیها را مینویسند و کافی است یکنفرشان این ایده درخشان را در متن بگنجاند. اگر فکر میکنید در کاخ سفید اتفاقات تصادفی روی نمیدهد، باید بگویم اشتباه میکنید.»
خیلی مایه خوشحالی است که دکتر روحانی زمانی به ریاستجمهوری انتخاب شده که در آمریکا رییسجمهوری بر سر کار است که دومین دوره حکومتش را میگذراند، قدرتمند است و وزیر خارجه خوبی دارد. پس انشاءالله [که کار به نتیجه میرسد]. به نظر من مساله اصلی این است که در زمینه بازرسیها و ضمانتهای ایمنی و همچنین حق غنیسازی شفافیت کامل وجود داشته باشد. پس از آن به نظر من راه برای عادیسازی نسبی اوضاع باز است. اگر اراده رسیدن به توافق وجود داشته باشد، این کار شدنی است. اما اگر این اراده وجود نداشته باشد، روند فعلی ادامه خواهد داشت. من مطمئنم که اروپاییها اراده رسیدن به توافق را دارند و فکر میکنم این مساله در مورد جان کری [وزیر خارجه آمریکا] و آقای اوباما هم صدق میکند. جان کری در گذشته حرفهای بسیار جالبی درباره ایران زده، از جمله درباره حق این کشور برای غنیسازی اورانیوم. علاوه بر آن، کری و اوباما هیچکدام دینی به بنیامین نتانیاهو (نخستوزیر اسراییل) ندارند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.