طالبان- راهبرد نظامی- راهبرد سیاسی
پیرمحمد ملازهی
گروه طالبان ناشناختهترین گروه در میان گروههای اسلامگرا در کشورهای اسلامی است. این گروه تجربه ناکام قدرت در قالب امارت اسلامی را در افغانستان در یک دوره کوتاه پنجساله دارد اما در پی حوادث 11سپتامبر 2001 و انفجار ساختمانهای دوقلوی تجارت جهانی در نیویورک که سازمان القاعده متهم شد و حمله آمریکا به افغانستان و حذف طالبان از قدرت را در پی داشت. گروه طالبان به مناطق قبایلی پاکستان در آن سوی خط مرزی مناقشهآمیز بین پاکستان و افغانستان عقبنشینی کرد. طالبان پس از اندک مدتی به سازماندهی مجدد نیروهایش پرداخت و علیه ارتشهای آمریکا - ناتو و دولت مرکزی افغانستان وارد جنگ شد، از سال 2001 و حذف از قدرت تاکنون طالبان مراحل متفاوتی را پشت سر گذاشته است و متناسب با این مراحل جهتگیری و رویکرد خاص خود را داشته است. طالبان در سیاستهای استراتژیک خود تغییر عمدهای نداده است ولی به تناسب زمان تاکتیکهای گوناگونی اتخاذ کرده است. رویکرد طالبان را در سه سطح میتوان در نظر گرفت. 1-سطح ایدئولوژیک/ 2-سطح نظامی / 3-سطح سیاسی تصور غالب در خصوص طالبان آن است که این گروه برداشتی سختگیرانه از مکتب دیوبندی هندی را با مکتب سلفی-
وهابی دنیای عرب ترکیب کرده وآنرا با عرف در قومیت پشتون یا پشتو نوالی سازگار کرده است. اما در نگاهی عمیقتر میتوان گفت که طالبان با ویژگیهای شناخته شده امروزیاش به تنهایی هیچکدام از اینها نیست و در همان حال رگههایی از همه آنها را در جهتگیریها و استراتژیهایشان بروز میدهد. بنابراین در تعریف طالب باید اندکی احتیاط کرد. طالبان ملاهایی هستند که از مدارس مذهبی تحت کنترل احزاب عمده اسلامی پاکستان بیرون آمده و آموزههای دین جهادگرایانه دریافت کردهاند. در برداشتهایشان از شرع نجابت سختگیرند و هیچ برداشت دیگری از اسلام جز برداشت خودشان را نمیشناسند و آنها را انحراف از اسلام میدانند. بنابراین همتایی برای آنها در کشورهای اسلامی نمیتوان یافت. طالب دو ویژگی خاص خود دارد. الف - تعلق قومی پشتون دارد با دو خصلت: 1- انحصارگر در قدرت قومی است، 2- انحصارگر در ایدئولوژی و برداشت دینی است. ب ـ یک گروه نظامی است و نه سیاسی استراتژی و رویکرد طالبان در جنگ علیه نیروهای آمریکایی و ناتو که آنها را اشغالگر تصور میکند، ناشی از همین خصلتهای منحصربهفرد است. طالبان در سایه همین برداشت ذهنی از ایدئولوژی و قدرت است که
توانستهاند قدرت نظامی آمریکا و ناتو را به رویارویی بکشانند و دولت کابل را از شکلگیری ثبات آیندهدار محروم سازند. از این رو میتوان استراتژی طالبان را برای بازگشت به قدرت در افغانستان ثابت دانست. هدف نهایی آنها بازسازی قدرت از دست رفته و احیای امارت اسلامی است. در این هدف استراتژیک خود تغییر نمیدهد، نصب تابلو امارت اسلامی بر سردر ساختمانی که در دوحه قطر مسالهساز شد و تا تعطیلی موقت دفتر سیاسی طالبان پیش رفت به خوبی ثابت میکند که طالبان بر سر استراتژی احیای امارت اسلامی سازش نخواهد کرد. اکنون پرسش اصولی این است که استراتژی طالبان برای کسب قدرت مجدد در افغانستان تمامی افغانستان را در نظر دارد یا به بخشهای شرق و جنوب این کشور که قومیت پشتون در آن اکثریت دارد بسنده خواهد کرد؟ واقع امر آن است که پاسخ روشن و قانع کننده همگانی وجود ندارد. علت آن است که استراتژی احیای امارت اسلامی طالبان یا استراتژی ارتش پاکستان در افغانستان نگاهش به آسیای مرکزی هماهنگ شده است اما در همان حال نمیتوان گفت که طالبان به واقعیتهای تحولیافته در افغانستان و در منطقه بیاعتنا هستند. طالبان به درستی میدانند که جنگ در افغانستان
به بنبست رسیده و راهحل نظامی وجود ندارد. این یک گام مهم به طرف سازگارکردن استراتژی نظامی با استراتژی سیاسی است. درست به همین دلیل است طالبانی که میز مذاکره را «دروازه ورود به شریک ارزیابی میکردند حاضر شدند در دوحه قطر دفتر سیاسی خود را بگشایند و با آمریکا به صورت مستقیم وارد مذاکره شوند. هر چند از پذیرش دولت افغانستان و قانون اساسی آن از خود تمایلی نشان ندادهاند. در عین حال طالبانی که قدرت را حق ذاتی و انحصاری قومیت پشتون در شکل اسلامیشدهاش مطابق برداشتهای انحصاری خود از اسلام میداند، اکنون صحبت از این به میان میآورد که در افغانستان باید حکومتی اسلامی حاکم شود که در آن همه گروههای قومی به قدرت دسترسی داشته باشند. این یک تحول مهم با درک این واقعیت است که طالبان دیگر تحت هیچ شرایطی نمیتوانند بر سراسر افغانستان امارت اسلامی خود را تحمیل کنند و گروههای قومی دیگر از جمله ازبکهاـ تاجیکها و هزارهها و ترکمنها که در مناطق شمالی و غربی افغانستان تمرکز جمعیتی دارند، حاضر به پذیرش امارت اسلامی طالبان نخواهند بود و در صورت بازگشت آنها به قدرت دست به سلاح خواهند برد و ممکن است افغانستان با تجزیه قومی و
سرزمینی روبهرو شود. ظاهرا با درک همین مفهوم است که نوعی هماهنگی بین پاکستان، آمریکا، انگلیس و طالبان در حال شکلگیری است که مناطق پشتونشین شرق و جنوب افغانستان به طالبان واگذار شود و ساختار اداری این کشور از نظام ریاستی به نظام نخستوزیری در شکلی فدرال متحول شود. طرح پاکستان که اخیرا بهوسیله سرتاج عزیز مشاور امنیت ملی نواز شریف نخستوزیر پاکستان در اختیار سفیر افغانستان در اسلامآباد قرار گرفت، موید چنین برداشتی است. این طرح با طرحهای موسوم به طرح «C» انگلیسی و طرح «B» ژنرال پترائوس رییس قبلی سیای آمریکا هماهنگ شده است و قومیتهای غیرپشتون از آن حمایت میکنند. میتوان گفت ضرورتهای آمریکا و ناتو برای خروج آبرومندانه از افغانستان و واقعبینی طالبان که تجدید انحصاری امارت اسلامی در افغانستان امکانپذیر است و حتی قطر را دیر یا زود فعال خواهد کرد. پاکستان بهعنوان کشوری که رهبری طالبان در آن حضور دارد نیز تحت فشار یا تشویق آمریکا ناچار شده است به سطح محدودتری از انتظاراتش رضایت دهد و حالا که شرایط برای احیای کامل امارت اسلامی طالبان در سراسر افغانستان مساعدنیست لااقل در نیمی از این کشور که مساعد است،
موقتا امارت اسلامی طالبان هماهنگ با استراتژی پاکستان احیا شود تا در مراحل بعدی اهداف استراتژیک پیگیری شوند. با توجه به اینگونه واقعیتهای جاری در افغانستان میتوان تصور کرد که آمریکا و ناتو طبق وعده «اوباما» رییسجمهوری آمریکا لااقل بخش اعظم نیروهایشان را در سال 2014 از افغانستان خارج سازند و جنگ، رسما پایانیافته تلقی شود. در نگاه طالبان این یک گام اولیه در مسیر حرکت برای احیای امارت اسلامی خواهد بود. اما طالبان در استراتژی ملیشان برای احیای امارت اسلامی در کل افغانستان تغییر عمدهای نخواهند داد و همین امر است که آینده افغانستان را با ابهام روبهرو میکند. دولت مرکزی افغانستان بر این باور است که توطئهای برای تجزیه افغانستان از طریق واگذاری بخشهایی از خاک این کشور به طالبان در حال شکلگیری است اما باید توجه داشت که طالبان پشتون اختصاص به افغانستان ندارند و تفکر طالبانی در حال گسترش در تمامی مناطق پشتوننشین در دو سوی خط مرزی «دیوراند» است. تحریک طالبان پاکستان مرتبط با طالبان افغانستان در سه منطقه مهم قبایلی هفتگانه، ایالت خبیر پختونخواه و شمال ایالت بلوچستان پاکستان ادعایی مشابه طالبان افغانستان دارد
و با ارتش پاکستان وارد جنگ مسلحانه شده است. تحریک طالبان نیز هدف اصلی خود را اسلامی کردن قدرت در اسلامآباد میداند و این هر دو در نگاهی ایدئولوژیک تاسیس امارتهای اسلامی در افغانستان و پاکستان را در راستای هدف مشترک اسلامی همه گروههای اسلامگرا در اهل سنت و احیای خلافت اسلامی بهعنوان اولین گام میدانند. بحث اصلی اکنون این است که بهای خروج امن آمریکا و ناتو از افغانستان چه خواهد بود؟ آیا با واگذاری جغرافیا به طالبان، افغانستان در مسیر تجزیه قرار نخواهد گرفت و اگر چنین شود تحریک طالبان پاکستان در موقعیت مشابهی قرار نخواهند گرفت بسیار دور از ذهن خواهد بود که استراتژیستهای کهنهکار ارتش و نخبگان پنجابی این کشور به اینگونه مسایل سرنوشتساز برای آینده کشورشان توجه نداشته باشند. واقعبینانهتر آن است که گفته شود پاکستان برای حفظ بقای خود با آمریکا وارد معامله شده باشد و از اهرم طالبان، حداکثر استفاده را کند. نیاز شدید آمریکا به خروج امن از افغانستان، طالبان و پاکستان را در مساعدترین موقعیت قرار داده است تا اهداف استراتژیک خود را هماهنگتر از گذشته پیگیری کنند. افغانستان اگر به تمامی، از این ظرفیت برخوردار
است که به صورت ایالت پنجم پاکستان دربیاید و یا صاحب حکومتی کاملا دستنشانده اسلامآباد شود، لااقل در حوزه قدرت و نفوذ طالبان میتواند نقطه پایانی به خط مناقشهآمیز مرزی «دیوراند» بگذارد. پیشنهاد واگذاری چندایالتی مرزی به طالبان از طرف پاکستان به هیچوجه امری تصادفی نبوده است. احتمالا کنفدراسیون پاکستان - افغانستان که گلبدین حکمتیار بر سر آن توافق کرده بود این بار از طریق طالبان در بخشهای پشتونشین شرق و جنوب افغانستان میتواند عملیاتی شود. البته این بهایی است که افغانها باید بپردازند تا آمریکا و ناتو خروجی امن از افغانستان داشته باشند بهایی که قومیتهای غیرپشتون هم به آن رضایت قلبی دارند ولی دولت لیبرال کرزای بازنده نهایی آن خواهد بود. روشن است که هر طرحی در افغانستان محدودیتهای خاص خود را دارد تا تحقق راه درازی پیشرو خواهد داشت بهویژه آنکه طالبان در تمامی اهداف با پاکستان هماهنگ نیستند و هیچکدام از شروط آمریکا از جمله قطع رابطه با سازمان القاعده را نپذیرفتهاند. تعطیلی دفتر سیاسی قطر ولو موقتی حکایت از عمق مشکلاتی دارد که صلح در افغانستان را با ابهام روبهرو میکند ولی در غیاب راهحل نظامی و شکست
استراتژی نظامی آمریکا - ناتو، دولت افغانستان و بر استراتژی نظامی طالبان استراتژی صلح تنها گزینه پیشرو است. تداوم جنگ بعد از سال 2014 و خروج آمریکا و ناتو به تجزیه افغانستان منتهی خواهد شد. مصالحه تا پیش از این زمان میتواند ساختار قدرت را طراحی مجدد کند طالبان را در قدرت شریک و نظامی فدرالی را جایگزین نظام متمرکز کنونی کند. دولت کرزای بهای ناکارآمدی خود را خواهد پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.