|

پایبندی به انتخاب ناباورانه

علی رضاقلی . پژوهشگر

کلنجاررفتن با تغییرات اجتماعی یا تلاش برای تغییر و تامین حداقل حقوق برای رعیت و دفاع از رعیت در برابر رقبای خارجی چیزی امروزی نیست این یکی از آرمان‌های بزرگ «رعیت» ایران در طول تاریخ خود بوده که به روشنی و بدون تفسیر و تاویل در اسطوره‌های تاریخی آمده است. چه رسد به‌ خواسته‌های دوران تاریخی. امروز که ارتباطات و کسب دانش فوق‌العاده کم‌هزینه و آسان‌تر شده و یک منبع نفت خدادادی هم از دل این خاک بیرون آمده، «رعیت» ایران را در چرخه جهانی به صورت چشمگیری وارد کرده است و چرخه تغییر را سرعت بخشیده و بی‌گمان در این چرخه دو اتفاق مهم رخ خواهد داد؛ نخست آنکه مورد نظر ما نیست، درگیری دین با رقبای جدید فکری و پیشروی آرام آرام رقبا است که بگذریم. دوم توقع «رعیت» است به رعایت حداقل حقوق و حداقل امنیت، هم در برابر رقبای خارجی و هم همنوعان داخلی. و نکته جالب‌توجه آنکه در تاریخ همیشه اتفاقاتی می‌افتد که هم به ضرر ملت می‌تواند باشد و هم به نفعش تمام شود. یکی از این رخدادهای تاریخی آمدن بلشویک‌ها در روسیه و نجات‌یافتن ایران از دست روس و انگلیس و یکپارچه‌ماندن ایران در برابر تقسیم آن و رخداد تاریخی داخلی آن پول نفت و انقراض قاجار، این هر سه، ملتی را که می‌رفت از صفحه جغرافیا پاک شود نجات داد. این بزنگاه تاریخی به صورت ناباورانه در انتخاب «روحانی» تکرار شد و این می‌تواند به کمک «رعیت» و رییس‌جمهور جدید تبدیل به آغازی جدید شود و این بخت دیده شود که این رییس‌جمهور جدید باز هم می‌گویم کمی از شوربختی کویرگونه این «رعیت» بکاهد. جناب روحانی در وضعیت خاصی که داریم، می‌توانید سکاندار تحول به نفع مردم ایران شوید و هم دین را از گزند آسیب‌دیدن برهانید و در شرایط کنونی کشور ما فقط کافی است نشان دهید که قرار است جهت‌گیری‌ها در دو حوزه تعامل با «رعیت» و تعامل با جهان تغییر کند و به‌گونه‌ای رفتار کنید که «رعیت» و جهانیان آن را باور کنند. می‌دانید که عوامل متعدد موجب تغییر می‌شوند که پاره‌ای از آنها سخت‌یاب و پرهزینه هستند، از آنها می‌گذریم. اما پاره‌ای از آنها را در اجرا می‌توان محقق کرد و به نسبت دسته‌اول آسان‌یاب هستند، ما از عواملی صحبت می‌کنیم که شما می‌توانید انجام دهید و «رعیت» می‌بیند و می‌فهمد، تایید می‌کند و به شما می‌گراید، گراییدن رعیت به حاکمان به معنی پایین‌آوردن هزینه اداره اجرایی کشور و مشروعیت‌یافتن بیشتر حاکمیت است، هر چیز که مشروع‌تر در نظر رعیت جلوه کند هزینه آن را در اجرا می‌کاهد، رابطه مشروعیت و هزینه به شکل معکوس است، هرچه دولت مشروع‌تر می‌شود رویه اطاعت از قوانین برای دولت کم‌هزینه‌تر می‌شود اجرای خوب به عدالت نزدیک می‌شود و کافی‌است که رعیت تلقی رفتار عادلانه را از دولت کند تا با او همدلی کند و همراهی. ببینید عادلانه رفتارکردن بی‌هزینه یعنی اینکه نخست اجازه دهید مردم از اصلی‌ترین منبع ایجاد ثروت یعنی دسترسی به اطلاعات محروم نشوند. و مردم را یاری کنید که به اطلاعات دسترسی پیدا کنند و از این جهت به منابع اطلاعاتی رقبا پناه نبرند و دوم، کم هزینه و پرفایده، افراد شایسته را به کارها بگمارید، بی‌هنران را بر هنرمندان ترجیح ندهید و افراد بی‌مایه را بر پرمایگان سرنیفرازید که آنها نیز به ترتیب بی‌مایه‌تر از خود را به کار می‌گیرند و رعیت در برابر خود بی‌مایه‌سالاری را می‌بیند و تحقیر خود و با چشم نفرت به دولت می‌نگرد و همدلی و همراهی با دولت نمی‌کند و این آغاز شکاف میان دولت و رعیت می‌شود و در آن رعیت ناامید، به رقبای دیگر که امید بهتر می‌دهند می‌نگرد. جناب روحانی به‌خدا این مطالب نو و بکر نیست در باب اول گلستان‌سعدی چنان آنها را شرح کرده که امروز نوبلیست جهان با ادبیات جدید و بسط یافته‌تر و تحلیل‌های دقیق‌تر در مکتب نهادگرایی می‌کنند و فردوسی از زبان شاهان اسطوره‌ای ایران می‌گوید که آغاز نگونبختی از آنجا شروع می‌شود و شاه سر «تخت» شاهی خود را لق می‌کند که: یکی آنکه بی‌مایه را برکشد/ زمرد هنرمند بر‌تر کشد. اگر شما به افراد مدیر و کاردان کار بسپارید معیار شما کاردانی و کارشناسی خواهد شد و نه «خواجه‌پروری» و باز به قول سعدی «به کارهای‌ گران مرد کار دیده فرست» تا از پس ضرب چوگان کار برآیند. کارهای امروزین مدیر و متخصص می‌خواهد و دو صد من استخوان خواهد که صد من بار بردارد و رعیت اینها را می‌بیند و می‌فهمد و با شما «یک دله» می‌شود و کارتان پیش می‌رود و موجب سربلندی و فخر رعیت می‌شوید، چرا به کسانی کار بسپارید که هم در عرصه بین‌الملل و هم عرصه داخلی مضحکه خلق شوند، نکن که مظلمه خلق را خدایی هست. روزی که رعیت از دست سلطان سنجر و کارگزارانش بدرد می‌نالیدند امام محمد غزالی سلطان را بیاگاهانید و گفت: نکن، این مردم سلاح‌شان دعا و نفرین سحرگاهان شده است، چندی نپایید که سلطان گرفتار غزان شد و مورد حمایت رعیت قرار نگرفت و در قفس غزان محبوس شد. شکل‌گیری دولت شما با معیار ائتلاف یا دولت وحدت ملی نباید به نادیده‌گرفتن «هنرورسالاری» بینجامد.
اسب لاغر میان به کار‌ آید / روز میدان، نه گاوپرواری
جناب روحانی، وزرا و معاونانتان را از کسانی برگزینید که اشتهار به فساد مالی نداشته باشند و بعد از انتصاب بر رفتارشان نظارت کنید اینها کم‌هزینه‌ترین کارهایی است که می‌توانید کنید و در دل رعیت جای بگیرید و همدلی رعیت را با خود داشته باشید و هزینه دفاع و تعریف حقوق و تامین پایه‌های توسعه و تمدن‌سازی را کم کنید در این بزنگاه تاریخی از فرصت استفاده کنید و با ابزارهای ارزان‌قیمت و سخت‌جان و پراستقامت در کار به جنگ کاستی‌ها بروید. نیروی انسانی و مهارت‌های نهفته در نیروی انسانی که از گران‌ترین منابع در اختیار رعیت است فعلا رایگان در اختیار شماست از این سرمایه استفاده کنید، ناامنی تاریخی ایران، نابسامانی نظام سیاسی- تاریخی ایران و تنش‌های سیاسی پی‌درپی آسیب فراوانی به مهارت‌های نیروی انسانی و کارآمد رعیت رسانده است. شما از این مقدار که مانده استفاده کنید، بدانید که اگر جز این کنید نه رعیت کور است که نبیند و نه شما توفیق پیدا می‌کنید آسیب‌های گذشته را جبران کنید. همین قوانین موجود اگر خوب اجرا شوند به مدد شما و رعیت ببیند که شما می‌خواهید خوب اجرا کنید کمک می‌کند که خوب اجرا شود و این آرزو و آرمان دیرینه برآورده خواهد شد. کنه قوانین، روابط افراد رعیت و حقوق آنان را تعریف می‌کند که اگر هم ضرورتا عادلانه نباشند ولی خوب اجرا شوند و افراد رعیت در روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خود تکلیف خود را بدانند، حقوق خویش را با کمترین هزینه ممکن تامین کنند، شاد می‌شوند و این خود موجب فوران خلاقیت‌های مهارتی آنان و خلاقیت‌های مالی آنها می‌شود. قانون جز این هنری ندارد و اگر فصل‌الخطاب نباشد ساختار انگیزشی رعیت را فرو می‌کوبد و رعیت پاداش را در دورزدن و قانون‌شکنی و هنجار‌شکنی می‌بیند و به آن‌سو سوق می‌یابد که این عمل بحران‌آفرین‌ترین وضع را برای دولت به وجود می‌آورد که به هیچ‌گونه جبران‌پذیر نخواهد بود. مخمصه‌های این دوران اخیر را نگاه کنید رعیتی با دل‌آشوبگی تمام، تورم افسارگسیخته، منابع مالی منهدم، روابط بین‌الملل تیره و ناآرام، خلاقیت‌های روبه‌فرار، فساد رو به گستردگی. جناب منتخب ناباورانه این رعیت را دریاب که هرچه در طبق اخلاص داشت در این چند دهه از شما فروگذار نکرد. اگر قانون «بچه» هنر دیگری هم داشته باشد این است که امنیت را دست‌کم برای طبقه حاکم و محافظت آنها تدارک می‌کند از خیر رعیت گذشتیم برای آنها قانون را احیا کنید. حقوق آنها را احیا کنید رعیت می‌بیند شاد می‌شود و با شما خداوندان قدرت تمایل بیشتری پیدا می‌کند و آن را نشان آغاز نیکبختی خود می‌بیند.
و آن دیگری: ارتقای ظرفیت گفت‌وگوی ملی
حل پایدار مشکلات جامعه در گرو مشارکت رعیت در تمامی فرآیندهای شناسایی مشکلات، یافتن راه‌حل‌ها و اجرای آنهاست. جناب رییس تمنا می‌کنیم موانع سر راه گفت‌وگوی ملی را در کلیه سطوح (از نخبگان گرفته تا روشنفکران و اهالی کسب‌وکار و حتی عموم مردم) بر سر مشکلات و چگونگی حل آن را از میان بردارید و آن را تشویق کنید. از خود شروع کنید و هیچ تصمیمی را بدون مشورت با شوراهای متشکل از متخصصان و صاحبنظران آن حوزه جدای از نظراتی که از بدنه کارشناسی دولت دریافت می‌کنید، اتخاذ نکنید و فراموش نشود که بر اثر رفتارهای غیرعقلانی گذشته بدنه کارشناسی- تخصصی تنه اصلی بوروکراتیک ایران سخت ضعیف شده است. آن را ضعیف‌تر از این نکنید. بازتاب آن در هزینه اداره کشور متجلی خواهد شد و در نهایت در رقابت بین‌الملل خود را نشان خواهد داد، آنجا که کم‌وبیش همه بخش حیاتی ایران به خارج وابسته می‌شود از دارو و نان و گوشت و خوردنی و پوشیدنی و سرپناه، اگر پول نفت نباشد که اره الماسه بخرند سنگبری‌ها خواهند خوابید، اگر پول نفت نباشد کوره‌پزی‌ها هم خواهند خوابید و نان نخواهیم داشت و مستحق کمک‌های بین‌المللی و گرسنگی مزمن خواهیم شد.
پایبندی به انتخاب ناباورانه
تا دیر نشده مهارت‌های نیروی انسانی را دریابید که اینها را چاره کنند و منابع بودجه را آرام‌آرام از نفت جدا کنند.دولت را توانمند سازید به مهارت‌های نهفته در نیروی انسانی و گسترش دهید نیروی نظارتی آن را. این دعوی همه گرایش‌هاست که توسعه، دولت مقتدر می‌خواهد و حتی در مباحث نظری قدمای ما هم این نکته را گفته‌اند که اداره خوب جامعه دولت مقتدر و توانمند می‌خواهد و اما اینکه کدام حوزه را چه کند و چگونه نظارت کند، بماند برای کارشناسی‌های بعدی و دولت توانمند از صدقه سر نیروی انسانی ماهر و توانمند و برنامه‌ریزی و نظارت به دست می‌آید. فناوری نوین اطلاعات و ارتباطات امکان تحول در این حوزه را بسیار آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر کرده است. جناب رییس یا به سمت رانتی‌شدن پیش‌تر می‌رویم و به انهدام همه‌چیز خواهیم کوشید، یا به سمت رقابت پیش می‌رویم و همه چیز شکوفا خواهد شد، به‌ویژه سرمایه‌های انسانی و سرمایه‌های مالی که هر دو از امهات و واجبات موردنیاز توسعه است؛ اولی مقدم بر دومی.
رقابت تا حد زیادی کمبود توان نظارتی دولت را جبران می‌کند
اگر بازار سیاسی تا حدی رقابتی نمی‌شد، شما بر ارکان دولت استوار نمی‌شدید. بازار سیاسی هرچه شفاف‌تر باشد و تعهدات مشخص‌تر و مبادله بین رعیت و حاکمان کم‌هزینه‌تر، بازار اقتصادی روان‌تر خواهد گشت و برافراخته‌تر خواهد شد. به قول شاپور ذوالاکتاف «هر آن‌کس که ایمن شد از کار خویش/ بر ما برافراخت بازار خویش» و کلید این ایمنی در اقتصاد در بازار سیاسی است. جناب رییس تا آنجا که برایتان مقدور است موانع را از سر راه ایجاد سازمان‌های سیاسی و بنگاه‌های اقتصادی و فعالیت آنها بردارید. رییس عزیز اصلا و اصالتا سازمان و بنگاه چه در عرصه سیاسی و چه در عرصه اجتماعی و چه در عرصه اقتصادی اختراع بشر است برای افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه و این اختراع بشر را گرامی بدارید، در تعاون و همکاری است که بهره‌وری جمعیت‌ها افزایش می‌یابد و هزینه خود را کاهش می‌دهند و در سطح ملی این حرکت تبدیل می‌شود به منبع بیکران ثروت که با هیچ ثروتی آن را نمی‌توان برابر دانست. جناب رییس، در اقتصاد، اصلی‌ترین مانع این رقابت حضور انحصارات و شبه‌انحصارات دولتی و شبه‌دولتی است. برای شروع و مقدم بر خصوصی‌سازی، به رقابت بین بنگاه‌های موجود در هر حوزه دامن بزنید و موانع آن را برطرف کنید. لطفا این کمک را به رعیت بکنید که در مناقصه‌های دولتی حضور یابند و در جایی که رعیت هست اجازه ترک مناقصه ندهید و اعلام کنید حق‌تقدم با بخش خصوصی و رعیت است. جناب رییس، در ادبیات گذشته تاریخی ما حتی در اسطوره‌ها حضور نظامیان در اقتصاد کشور به‌مثابه پاشنه‌آشیل تمدن‌سازی تلقی شده است. من به همین مقدار این مطلب را بسنده می‌کنم و از سر خیرخواهی رعیت عرض شد. خاشعانه، جناب رییس، ورود نظامی در اقتصاد یعنی تخصیص غیربهینه منابع، یعنی بی‌انگیزش‌کردن استعداد‌های رقابتی، یعنی رانتی‌کردن اقتصاد. جناب رییس خدا شاهد است این از موضوعاتی است که در تاریخ پیش از اسلام هم نسبت به آن واقف بودند و آن را رعایت می‌کردند، بیخود نبود که ابرقدرت آن روز بودند. هر کاری که از رعیت برمی‌آمد را به خودشان بسپارید و بر سازمان‌های صنفی و تخصصی متشکل از خودشان، نظارت شود چون بعضا آنها هم مشکل‌ساز می‌شوند حتی در خودشان و برای خودشان.
بخش خصوصی را برای انجام تمامی کارهایی که اصالتا باید توسط آنها انجام شود توانا سازید
جناب رییس شفاف‌سازی کنید.
به رعیت فقط در رای خواستن اعتماد نکنید، در کارهای دیگر هم اعتماد کنید، مشکلات کشور را با آنها در میان بگذارید و از مردم برای حل آنها کمک بطلبید. مخفی کردن مشکلات از رعیت، به آنها بی‌اعتمادی و پشت کردن است و رفتار متقابل آنها برای شما پرهزینه می‌شود و از راه می‌مانیم و در مقابل رقبای خارجی ناتوان می‌شویم، از ظرفیت‌های انتزاعی نگویید و خواسته و مطالبات مردم را بی‌فروغ افزایش ندهید. اعتماد مردم را بیش از این از دولت کم نکنید. با شفاف‌سازی با فساد مبارزه کنید و اجازه ندهید گروه قلیلی از طریق سیستم‌های بانکی دست در جیب رعیت کنند و دولت را هم از این کار منع کنید، چه اشکالی دارد که سیستم بانکی را مکلف کنید اطلاعات مربوط به تسهیلات اعتباری اعطایی و مطالبات واصل‌نشده را روزانه روی سایت‌های خود منتشر کنید. چه اشکالی دارد رعیت سابقه چک‌های برگشتی را بدانند و به سوءاستفاده‌کننده اعتماد نکنند، چه اشکالی دارد که رعیت بدانند که امروز آقای فلان یک‌میلیاردتومان از بانک بهمان گرفته و نداده است؟ مال چه کسی را برده است؟ وزارت صنعت و مرکز مبادلات ارزی را مکلف کنید اطلاعات مربوط به ثبت سفارش‌ها و گشایش اعتبارات اسنادی را روزانه روی سایت خود منتشر کند. چه اشکالی دارد رعیت بدانند امروز آقای فلان برای مثلا واردات موز ثبت سفارش و فلان مقدار ارز دریافت کرد. تمامی دستگاه‌ها را مکلف کنید اطلاعات مربوط به مناقصات، اینکه چه کسی با چه مشخصاتی به‌خاطر کدام مزیت برنده شده است را روزانه روی سایت‌های خود یا یک سایت اطلاع‌رسانی در این مورد قرار دهند. صندوق توسعه ملی را مکلف کنید روزانه اطلاعات مربوط به وام‌های ارزی و ریالی اعطایی از محل ذخایر صندوق را منتشر کند و... مواردی از این قبیل. وضعیت مالی شرکت‌های دولتی و شبه‌دولتی، شرکت‌ها و بنیادهای اقتصادی تحت‌نظر ارگان‌های مختلف را شفاف و در سطح عموم منتشر کنید.اجازه دهید رسانه‌ها نقش خود را در این زمینه ایفا کنند. مثلا خود شما این سنت اخیر را که هر چند ماه یک‌بار در تلویزیون ظاهر شوید و به سوالات ازپیش‌تعیین‌شده پاسخ دهید را کنار بگذارید و مرتبا با اصحاب رسانه به‌ویژه رسانه‌های مخالفتان، گفت‌وگوی انتقادی داشته باشید.
تعامل سازنده با دنیا
عمدا این را گذاشتم آخر. چون تا تغییر گرایش‌ها در عرصه داخلی را علنی نکنید و جامعه اقبال خود را به آنها و شما نشان ندهد، نمی‌توانید در تعامل سازنده با دنیا برمبنای منافع ملی به‌خوبی ظاهر شوید. رقبای خارجی برای همه کشورها در همه تاریخ بوده‌اند، زمانی که در داخل، تعاون شفاف و بهره‌ور است و اجرای قوانین کم‌هزینه و حقوق رعیت به‌طور متوسط تامین و یکپارچگی ملی بروز می‌کند در شاخص‌های متفاوت خود را به عرصه بین‌الملل می‌نمایاند و این شاخص را دیگر رقبا می‌گیرند و با آنها کار می‌کنند، اگر این شاخص‌ها مثبت باشد دنیا شما و رعیت را جدی می‌گیرد ولی اگر منفی باشد، داستان هشت سال اخیر یا دوران قرون متاخر تکرار می‌شود که در نهایت به تقسیم ایران به‌موجب قرارداد روس و انگلیس منجر شد و آن بخت بادآورده. یعنی آمدن بلشویک‌ها و مشغول‌شدن آنها با مشکلات خودشان.
شما از این «بخت» استفاده کنید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.