نگاهي به سلفیگری در لیبی
خشونتطلبان در آرزوی سازمان
مریم امیری . عکس: AFP
یورش سلفیهای لیبی به کنسولگری آمریکا در بنغازی (سپتامبر ۲۰۱۲) یکی از آن اقداماتی بود که به فراخور اهمیت سیاسیاش در رسانههای جهانی برجسته شد. اما چنین یورشهایی بیسابقه نبود و پس از آن هم متوقف نشد. در جریان حمله، این مکان مورد حمله راکتی قرار گرفت و «کریستوفر استیونز» سفیر آمریکا در لیبی و چند دیپلمات آمریکایی دیگر کشته شدند. دردسر این ماجرا هنوز برای مقامات کاخسفید تمام نشده است. تقریبا مسلم است که مهاجمان «افراد مسلح گروه انصار الشریعه» بودند. تعداد آنها در حمله 60 تا 70 نفر برآورد شد. بنغازی از مهمترین مراکز تجمع سلفیهای انصار الشریعه لیبی محسوب میشود. کمی پس از آن، خیابانهای شهر بنغازی را به آشوب کشیدند. آنها بر پلاکاردهایی که حمل میکردند، نوشته بودند: «میخواهیم شریعت برگردد.» پیش از آن در ماه آگوست سلفیهای مسلح، معابد، مساجد و مقبره صوفیها را در طرابلس و چند شهر دیگر تخریب میکردند. دهها سلفی با سلاحهای سبک و سنگین به مساجد حمله و با بولدوزر آن را خراب میکردند. پلیس هم یارای متوقفکردن آنها را نداشت. در ادامه به گورستان کشتهشدههای بریتانیایی جنگجهانی دوم بیحرمتی کردند، پس از
برگزاری نمایشگاه هنری در طرابلس که به گمان آنها در آن به اسلام توهین شده بود، به کنسولگری تونس یورش بردند، دفتر صلیبسرخ را بمبگذاری کردند و صدها عملیات مشابه انجام دادند. اینها البته تنها خشونتهایی است که پس از انقلاب رواداشتند. اسلامگرایان افراطی در انقلاب لیبی علیه معمر قذافی نقش انکارناپذیری داشتند. دو روز بعد از بمباران مقر معمر قذافی در باب العزیزیه هیلاری کلینتون وزیر خارجه آمریکا هشدار داد که خشونت افراطگرایان به حد خطرناکی رسیده است. نفوذ سلفیها در لیبی جدید رو به افزایش است و همین در مجامع بینالمللی نگرانیهایی برانگیخته است. پروژه دولتسازی و گذار به دموکراسی در لیبی با مشکلات چندی مواجه است. از جمله فقدان نهادهای از پیش موجود، فقدان نظم امنیتی و فقدان تجربه سیاسی و استحکام ایدئولوژیک فعالان سیاسی. علاوه بر این میتوان به عواملی که وضعیت سیاسی لیبی را هرچه بیشتر متزلزل کرده است نیز اشاره کرد: پراکندهشدن نیروهای نظامی، نامتمرکزشدن شبهنظامیان اسلامگرا و نزدیکی به مقر القاعده در کشور مغرب. آینده سلفیهای لیبی نیز از این عوامل جدا نیست. برای همین لازم است نقش آنها در ساخت لیبی جدید با
موشکافی بیشتری مداقه شود. اسلامگراهای افراطی و سلفی در حکومت معمر قذافی اخوان المسلمین و جهادگران اسلامی لیبی (LIFG) مهمترین جریان اسلامگرا پیش از انقلاب لیبی بود که اکنون به جنبش اسلامی برای LIMC تغییر نام دادهاند. این گروه سلفیهای پراکنده را به فرزندی قبول کرد. از میان گروهها و جنبشهای ایدئولوژیک دیگری در لیبی فعالیت میکنند، میتوان به «حزب التحریر» و «التبلیغ و الدعوا» اشاره کرد. گروه جهادگران اسلامی در لیبی در 1990 شکل گرفت که مبنای آن مدل سازمان مصری «الجهاد» بود: مخفیانه، نخبهگرا، شبهنظامی و با هدف سرنگونی رژیم. زمانی که رژیم لیبی این گروه را در اکتبر 1995 به دام انداخت، برای اولینبار ناچار شدند در عرصه عمومی اعلام وجود کنند. سرکوب بیرحمانه LIFG در پی آمد و تا سهسال بعد از آن فعالیت این گروه عمدتا به شورشهای پراکندهای در شرق لیبی معطوف بود. اعضای این گروه بارها سعی کردند قذافی را ترور کنند. طبق تخمین دولت لیبی، در طول مدت درگیری با این گروه، ۱۶۵ مقام لیبیایی، افسر و سرباز -عمدتا از نیروهای اطلاعاتی- توسط این گروه ترور شدند. درمقابل LIFG هم ۱۷۷ عضو خود از جمله سران و
اعضای مهم شورای خود را از دست داد. در سال ۱۹۹۸ شورای LIFG تصمیم گرفت برای بازسازی سه سال آتشبس اعلام کند. اما واقعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ این معادلات را به هم زد. در سال ۲۰۰۵ گفتوگو میان اعضا و رهبران LIFG و دولت قذافی آغاز شد. در سال ۲۰۰۶ LIFG کتابی منتشر کرد به نام «مطالعه اصلاحی در اخلاق و اعمال LIFG برای اطلاع مردم». در این کتاب مبارزه مسلحانه منع و مشی تساهل در ایدئولوژی و دین تبلیغ شده بود. در مارس ۲۰۱۰ سیفالاسلام قذافی، در کنفرانس عمومی در حضور دیپلماتهای غربی، کتاب آنها را ستود و اعلام کرد دولت پدرش اعضای LIFG را آزاد خواهد کرد. در خیزش مردمی فوریه ۲۰۱۱، LIFG نیز مانند اخوانالمسلمین از سقوط قذافی استقبال کرد. این گروه سرمایه شبهنظامی خود را به کار گرفت و تقریبا میدانست از بیتجربگی سیاسی انقلابیون چگونه بهرهبرداری کند. بسیاری از اعضای آن در جبهههای مختلف از افغانستان تا الجزایر جنگیدهاند و راه و رسم جنگ را خوب میدانستند. پس از انقلاب این گروه به «جنبش اسلامی لیبی برای تغییر» (LIMC) تغییر نام داد. یک گروه کوچکتر جهادی که از زمان قذافی در لیبی حیات داشت «جنبش شهدا» نام دارد که در اصل در شهر
بنغازی ریشه داشت و عمده اعضای آن آسیبدیدگان جنگ در افغانستان بودند. برخی اعضای این گروه نیز در انقلاب لیبی نقش مهمی داشتند. علاوه بر این دو گروه، چندین گروه پراکنده و کوچک جهادی نیز در غرب لیبی در زمان حکومت قذافی فعالیت میکردند. گروههای مذکور عمدتا گروههای اسلامگرای افراطی بودند که سلفیها را نیز زیر بالوپر خودشان داشتند. اما سلفیگری به طور مستقل از دهه ۱۹۶۰ در لیبی وجود داشت. همچون دیگر کشورها سلفیهای لیبی هم دو شاخه داشتند: سلفیهای سیاسی و سلفیهای غیرسیاسی. واضح است که شاخه دوم در حکومت قذافی میتوانست در عرصه عمومی حیات داشته باشد. غیرسیاسیبودن آنها را به تایید حاکمان وقت نیز سوق میداد. در انقلاب فوریه نیز رهبران سلفی با این گرایش در مقابل انقلاب ایستادند. بین فوریه تا آگوست ۲۰۱۱، برخی رهبران سلفی به نفع قذافی در تلویزیون و جاهای دیگر تبلیغ و سعی میکردند برای حکومت او مشروعیتی مذهبی دستوپا کنند. سلفیها در لیبی با وجود تعداد زیاد هواداران، برخلاف اخوانالمسلمین و LIFG از فقدان ساختار سازمانی و رهبری رنج میبردند. اما شبیه گروههای سلفی پساانقلابی در مصر، جایی که سلفیها در آن حزب سیاسی
تشکیل دادند و ۲۴درصد از کرسیهای پارلمان را هم اشغال کردند، در لیبی نیز کمکم تغییر شکل دادند و بسیاری از آنها در حال تدارک فرآیند تشکیل حزب هستند. سلفیها پس از انقلاب در انتخابات هفتمجولای،2012 لیبیاییها، واضحا سلفیها را که حزب الوطن -که از LIFG سرچشمه گرفته بود و شخصیت برجسته آن عبدالحکیم بلحاج بود- و حزب «امت الوسط» -با شخصیتهایی چون سامیالسادی و عبدالوهاب القائد (برادر یکی از سران القاعده) - آنها را نمایندگی میکرد، طرد سیاسی کردند. در نهایت «امت الوسط» یک کرسی به دست آورد و «الوطن» هیچ طرفی نبست. بیبهره از پلتفرم سیاسی حزب النور در مصر و تقسیمبندی سفت و سخت میان سکولارها و اسلامگراها در تونس که به یمن آن توانستند نقش مهمی برای خود دستوپا کنند، شبهنظامیان سلفی لیبی، پس از شکست سیاسی، راه خود را با خشونت باز میکنند. میراث غنی صوفیها (که البته سلفیها آن را نفرت و طاعون میدانند) موضوع سبعانهترین موج خشونتهای سلفیها شده است. اما سابقه خشونتورزی سلفیها را باید در گذشته دورتر با علل و اهداف گسترده دید. حضور سلفیها در عرصه عمومی پس از هفتم ژوئن ۲۰۱۲ که شبهنظامیهای
انصار الشریعه در شهر بنغازی به نوعی مانور نظامی دادند و خواهان اجرای قوانین شریعت در کشور شدند، رو به افزایش گذاشت. شیخ محمد الذهاوی، رهبر آنها پیش از انتخابات پارلمانی هفتمجولای در مصاحبه با یک شبکه محلی پیروانش را از شرکت در انتخابات بازداشت و گفت انتخابات «اسلامی» نیست. گروه دیگر، طرفداران شیخ زندانی «عمر عبدالرحمن» هستند که حمله به صلیبسرخ را اعلام کرد و حمله اول به کنسولگری آمریکا را بر عهده گرفت. همچنین در شهر «دارنا» -که مدتهاست بهعنوان مقر اسلامگراهای افراطی شناخته میشود- مقامات زمان قذافی را ترور میکنند و سالنهای زیبایی را نیز تعطیل کردهاند. واکنش جامعه لیبی به چنین اقداماتی اعلام انزجار شدید است. گروههای مدافع حقوق زنان و فعالان اجتماعی، همچنین رسانههای رو به گسترش کشور، همگی حمله به صوفیها را تقبیح کردند و حتی در مقابل قدرتنمایی سلفیها، متقابلا تظاهرات به راه انداختند. در مجموع میتوان گفت شکست در تاثیرگذاری بر مردم، سلفیها را به سوی مسایل اجتماعی سنتی خودشان عقب رانده و در مقطعی امیدوار شدند بر موج احساسات تحریکشده دینی مردم (با انتشار فیلم موهن علیه پیامبر اسلام) سوار شوند.
برای شهروندان طرابلس، بنغازی و دیگر شهرهایی که سلفیها در آن جولان میدهند، این وقایع تراژیک و وحشتناک یادآور مشکل همیشگی کشور در حکمرانی بیبنیه و خلأ امنیتی است. به نظر میرسد چیزی که لیبی برای مواجهه با سلفیها نیاز دارد، تلاش جدی برای ساخت دولتی کارآمدتر و مسوولتر است. با این همه به یقین سلفیها هم بیکار نمینشینند. آنچه از آن بهعنوان «خطر سلفی» یاد میشود و بهشدت در حال گسترش است، به نظر نمیرسد بهراحتی میدان را خالی کند. تغییر ماهیت اخوانالمسلمین و سلفیها در مصر و حزب النهضه در تونس برای سلفیهای لیبی درسهای زیادی داشت. در مارس ۲۰۱۲ نماینده سلفیهای تونس با رهبر «النور» در مصر که دومین اکثریت را در پارلمان در دست دارند، دیدار کرد. در آن دیدار رهبر النور، سلفیهای لیبی را دعوت کرد که حزب تشکیل دهند. لیبیاییها، به سلفیهای مصر به چشم معلم و منبع الهام نگاه میکنند. این دیدار نخستین دیدار از این دست نبود؛ و نشان میدهد بخش عمدهای از سلفیهای لیبی در آرزوی مدل سازماندهی مصری هستند. اما مساله این است که سنت سلفیگری با شیوه سازماندهی مصری آن در تضاد است و میبینیم که سلفیهای مصر هم از
متقاعدکردن تمام پیروانشان برای گردآمدن زیر پرچم «حزب» عاجزند. در لیبی نیروی گریز از مرکز برای سلفیها بیشتر هم هست. شاید در آینده شاهد ظهور نوع جدیدی از تحزب باشیم که همزمان که پلتفرمش را بر اساس حذف خشونتآمیز همه «دیگری»ها تنظیم کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.