|

انتخابات، فرصت مریی‌شدن جوانان

فاطمه صادقی . جامعه شناس

خاورمیانه در دهه اخیر شاهد پدیده روزافزون مشارکت جوانان در زندگی سیاسی بوده است. این مشارکت چنان پررنگ بوده است که جوانان خاورمیانه‌ای در دهه‌های اخیر به موتور اصلی تحرک سیاسی و اجتماعی تبدیل شده‌اند. با اینکه ظهور این پدیده، میمون و مبارک است، اما به دلایلی پیامدهایی هم با خود داشته است. از جمله آنها جوانان نامریی است. دلایل نامریی‌شدن جوانان و لزوم غلبه بر آن، برای ایجاد تحول پایدار در عرصه سیاسی، در این مطلب مورد بحث قرار خواهد گرفت.
جوانان نامریی
فقدان احزاب و تشکل‌های بادوام سیاسی در منطقه خاورمیانه، فقدان اپوزیسیون متحد داخلی و با برنامه و بی‌رغبتی و بی‌اعتمادی بسیاری از جوانان به مشارکت در ساختارهای سنتی سیاسی در خاورمیانه در کنار عوامل دیگر، جوانان را به موتور اصلی تحرک سیاسی در ایران و خاورمیانه تبدیل کرده است. فرآیندهای سیاسی، امروز در همه این جوامع با مشارکت رو به تزاید جوانان همراه بوده و این روند همچنان ادامه دارد. مشارکت جوانان، سیاست خاورمیانه‌ای را به تحولی جدی دچار کرده است. ابتکار، هوشمندی، عمل خلق الساعه و شتاب‌گرفتن روند تحولات سیاسی و اجتماعی ازجمله پیامدهایی است که جوان‌شدن سیاست در خاورمیانه با خود به همراه آورده است. ورود جوانان به سیاست باعث شده که چهره سیاست در منطقه با وجود مقاومت‌هایی که اعمال می‌شود، تغییر کند. به نظر می‌رسد با ادامه این روند چهره خاورمیانه در سال‌های پیش‌رو شباهت زیادی به امروز نخواهد داشت. مشکل اصلی جوانان خاورمیانه‌ای ساختارهایی است که با ابتنا بر ارشدیت، از دهه‌ها پیش تاکنون دست بالا را در سیاست خاورمیانه‌ای داشته‌اند. با وجود مشارکت روزافزون جوانان، موانع موجود، امکان تحولات سیاسی ساختاری در این منطقه را نداده است. می‌شود گفت همزمان با ورود جوانان به عرصه سیاست و فشار روزافزون آنها برای ایجاد تغییرات، شاهد متصلب‌شدن دولت‌های خاورمیانه‌ای بوده‌ایم. امروزه صحنه سیاست در بسیاری از کشورهای خاورمیانه به عرصه جدال میان دو نیروی اجتماعی و سیاسی بدل شده است: از یکسو جوانان و از دیگر سو، ساختارهای اقتدارگرا. جوانان نامریی از دل این رویارویی بیرون آمده است. بسیاری از جوانان در وضعیت‌هایی که امکان مشارکت حداکثری وجود دارد حاضر می‌شوند، اما پس از آن نامریی می‌شوند. این وضعیت‌ها عمدتا شامل وضعیت‌های رخدادی (جنبش‌های اجتماعی) و فرآیندهای انتخاباتی‌اند. همه این وضعیت‌ها شاهد حضور حداکثری جوانان خاورمیانه‌ای بوده است. اما پس از یک دوره موقتی، جوانان نامریی می‌شوند و رغبتی به مشارکت سیاسی ندارند. این روزها خاورمیانه مملو از جوانان افسرده‌ای است که دل‌خسته از ساختارهای موجود به زندگی شخصی بازگشته‌اند و سیاست را ترک کرده‌اند. نامریی‌شدن جوانان، از سوی دیگر به روشنی گویای آن است که نهادهای سنتی سیاسی در این منطقه از جمله احزاب سنتی و مدرن قادر به جذب مشارکت جوانان نیستند. البته باید اذعان داشت که فقط ساختار سیاسی نیست که در نامریی‌شدن جوانان نقش داشته است. در این راستا باید به سیاست‌های نولیبرال نیز اشاره کرد که سهم زیادی در انزواجویی، لذت‌طلبی در حیطه فردی و غیرسیاسی‌کردن جوامع خاورمیانه داشته‌اند. طبعا معضلی که سیاست امروز در خاورمیانه با آن مواجه است، این است که به چه ترتیب می‌توان ساختارهای موجود را به پذیرش مطالبات مردمی واداشت. معضل دیگر این است که چطور می‌شود جوانان نامریی را مریی کرد. به نظر می‌رسد از میان این دو معضل، اولی در گرو حل دومی است. تنها با مریی‌شدن جوانان و مریی‌ماندن آنهاست که می‌توان امید داشت خاورمیانه از این وضع رها شود.
وضعیت پدیدآورفقدان احزاب سنتی بادوام و نهادهای سیاسی
جا افتاده و مستقل، تصلب ساختارها و نیز سیاست‌های نولیبرال از عوامل مهمی است که باید نامریی‌شدن جوانان خاورمیانه‌ای را در آنها جست. به نظر می‌رسد رفع این معضل یکی از مهم‌ترین مسایلی است که جوامع خاورمیانه‌ای با آن روبه‌رو هستند.
روشن است که برای رفع این معضل، نیازی به آزمودن راه‌حل‌های پیش‌تر آزموده وجود ندارد. برای مثال روی‌آوردن به سیاست حزبی از آنجا که به شکست عملی و تاریخی دچار شده است، نمی‌تواند راه‌حلی برای معضل یادشده باشد. دلیل آن این است که سیاست حزبی سنتی در این جوامع نتوانسته مشارکت حداکثری جوانان را جذب کند. رویکرد‌های مشابه دیگر همچون تشویق جامعه مدنی و نشاندن آن به‌جای جامعه سیاسی نیز از این جمله‌اند. البته این به معنای زیرسوال‌بردن جامعه مدنی و کارآمدی آن در اهدافی که برای آن در نظر گرفته می‌شود، نیست. بلکه به این معناست که تلاش برای نشاندن جامعه مدنی به‌جای جامعه سیاسی اشتباه است. مریی‌شدن جوانان خاورمیانه‌ای و توانایی آنها برای ایجاد تغییر در عرصه سیاسی در گرو سیاسی‌شدن و سیاسی‌بودن است.
اما میان این دو وضعیت یعنی مریی‌بودن و سیاسی‌بودن دایمی از یکسو و نامریی‌شدن و غیرسیاسی‌شدن از سوی دیگر، وضعیت سومی هم وجود دارد که می‌شود آن را وضعیت پدیدآور (emerging) نامید. وضعیت‌های پدیدآور وضعیت‌هایی هستند که امکان ایجاد وضعیت‌های جدید از دل آنها فراهم می‌شود. همچنانکه از عنوان آن پیداست، این وضعیت‌ها از دل شرایط اضطراری بیرون می‌آیند، اما ممکن است به وضعیت‌ها و شرایط دیگری بینجامند که در آنها وضعیت اضطراری به حال تعلیق درمی‌آید. همچنانکه تجارب بسیاری نشان می‌دهند، وضعیت پدیدآور همیشه غیرقابل پیش‌بینی است. انتخابات را می‌شود از جمله وضعیت‌های پدیدآور برشمرد. در جوامع خاورمیانه‌ای انتخابات سویه‌های مختلفی دارد: هم امکان سیاسی‌شدن- هرچند به صورت موقتی- را فراهم می‌کند و هم ممکن است به وضعیت جدید باثبات‌تری بینجامد که به نفع تحول‌خواهان باشد. انتخابات مثل هر کنش جمعی دیگری براساس منطق پیش‌بینی‌ناپذیری عمل می‌کند. بدیهی است که وضعیت پدیدآور را نمی‌شود به‌جای وضعیت اصلی و باثباتی گذاشت که در آن امکان مشارکت حداکثری امکانپذیر باشد، اما تا زمانی که جوانان خاورمیانه‌ای در جست‌وجوی راهی برای مریی‌شدن هستند، وضعیت‌های پدیدآور از معدود فرصت‌ها برای مریی‌شدن و سیاسی‌شدن و ایجاد تحول در عرصه سیاسی به شمار می‌آیند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.