|

محمد سلطانی‌فر:

نابرابری جریان‌های سیاسی در اطلاع‌رسانی، نقطه ضعف است

حسین سخندان

در سال‌های اخیر بارها درباره لزوم تقسیم متناسب امکانات اطلاع‌رسانی برای تفکرات، سلایق و تشکل‌های مختلف سیاسی، سخن گفته شده است. امروز در آستانه انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری، همچنان برخی گروه‌های سیاسی و نامزدها از نداشتن رسانه برای بیان دیدگاه‌های خود گله می‌کنند. «دکتر محمد سلطانی‌فر» از استادان شناخته شده ارتباطات در این‌باره به سوالات «شرق» پاسخ داده است که در ادامه می‌آید. ‌ اگر یک جریان سیاسی بخواهد دیدگاه‌ها و نظرات خود پیرامون اوضاع کشور را به جامعه منتقل کند اما از ابزار کافی در این زمینه برخوردار نباشد، باید چه کند؟ چه فضای انتخابات و چه غیر از آن. یکی از نقاطی که رسانه‌ها در حوزه‌های انتخاباتی دنبال می‌کنند واسطه‌گری بین نیازهای مردم و جامعه از یک طرف و انتقال پیام کاندیداها از طرف مقابل است. البته همان‌طور که اشاره کردید، این اتفاق می‌تواند در زمان‌های غیرانتخاباتی هم رخ دهد اما به دلایلی که می‌دانید، معمولا فضای سیاسی در ایران بیشتر در زمان انتخابات است که نمود دارد و بر همین اساس، در سایر ایام اهالی سیاست کمتر امکان آن را دارند که به بیان دیدگاه‌های خود بپردازند. به هر حال فارغ از زمان اثرگذاری و ایفای نقش رسانه، هرچه بتوانند این دو حوزه، یعنی مردم و فعالان سیاسی یا کاندیداها، را به هم نزدیک کنند و امکان بهتر تبادل نظرات دو طرف را فراهم سازند، موفق‌تر عمل کرده‌اند. کمپین‌های انتخاباتی معمولا اجزایی را برای خود تعریف می‌کنند که یکی از اصلی‌ترین آنها رسانه است. حال اگر یک سوی انتخابات، دارای توانمندی گسترده رسانه و دسترسی به امکانات عمومی باشد و طرف دیگر این امکان را نداشته باشد، امکان بررسی دقیق نیازهای جامعه نیز سلب می‌شود. گروه دارای امکانات، فقط آنچه خود می‌خواهد را می‌بیند و گروه‌های منتقد و نوع نگاه آنها به خواسته‌های جامعه، امکان بروز نمی‌یابند. به هر حال رسانه‌ها می‌توانند خواسته‌های اقشار مختلف را ارزیابی و آن را به کمپین‌ها منتقل کنند و ببینند تا چه میزان به برنامه‌های جریان‌های سیاسی برای اداره کشور، نزدیک است؟ به‌طور طبیعی با نبود امکانات در یک گروه، امکان انعکاس صدای هواداران آنان نیز، محدود می‌شود و این به سود یک نظام سیاسی نیست. ‌ به این نکته اشاره نکردید که باید برای برطرف‌ساختن این مشکل چه کرد؟ یکی از نقاط ضعف فضای تبلیغاتی کشور ما، همین نامساوی بودن امکانات جریانات سیاسی برای بیان دیدگاه‌هاست. اینکه چه باید کرد بخشی از آن به ساختار رسمی و بخشی دیگر به افزایش توانایی جریان‌های سیاسی برای گسترده‌ساختن ابزارهای ارتباطی با جامعه بازمی‌گردد. با توجه به اینکه رسانه‌های عمومی و فراگیر عمدتا در اختیار ساختار رسمی هستند معمولا، برخی جریانات کمتر می‌توانند از آن استفاده کنند و این مساله همیشه بوده است و هنوز هم پا برجاست. البته این یک نقطه ضعف است و اصلاح آن می‌تواند در توسعه و پویایی جامعه، تاثیر‌گذار باشد. به هرحال برخی از این رسانه‌ها، متعلق به عموم مردم است و به‌طور طبیعی، همه دیدگاه‌های سیاسی که در کشور فعالیت قانونی دارند باید بتوانند از آن استفاده کنند. ‌ روزنامه‌ها و برخی سایت‌ها، جزء رسانه‌هایی هستند که خصوصی بوده و تفکرات اصلاح‌طلبان و نیروهای منتقد را منعکس می‌کنند. البته این رسانه‌ها اخبار رسمی را هم به طور کامل پوشش می‌دهند چون معتقد به مشی حرفه‌ای هستند اما گرایش اصلاح‌طلبی نیز در آنها محرز است. آنها چگونه می‌توانند در مقایسه با گستردگی رسانه‌های فراگیر، عمل کنند؟ باید همین رسانه‌های محدود که شما به آنها اشاره کردید از رسانه‌های برتر و بالاتر بخواهند تا این فضا را عوض کنند. اینکه مثلا تلویزیون فارغ از هرگونه جهت‌گیری و جناح‌گرایی، به عرصه اطلاع‌رسانی بنگرد و فرصت‌های برابر را در اختیار همه سلایق قرار دهد. نیروهای سیاسی منتقد و نخبگان در عین حال باید دنیای اطلاع‌رسانی و روزنامه‌نگاری سایبر را جدی بگیرند چون به‌رغم برخی محدودیت‌ها، همچنان امکان بالایی در اطلاع‌رسانی به شمار می‌رود و البته کمتر دچار دسته‌بندی‌هایی از نوع رسانه‌های فراگیر شده است. ‌ رسانه‌های جدید چقدر می‌توانند در این فضا اثر‌گذار باشند. در همین فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی نوعی ابزار جدید به شمار می‌روند. اگر ایران را جامعه‌ای سنتی در نظر بگیریم، ابزارهای جدید در آن کارکرد معمول خود را دارند؟ در فضای سنتی این حرف درست است و یک جامعه سنتی، واکنش‌های خاص خود را در قبال ابزارهای جدید خواهد داشت. این نوع رسانه‌ها در همه جای دنیا، سرعت نفوذ، رخنه و تاثیر لازم را ایجاد می‌کنند و جریان‌های فکری و سیاسی از آنها برای انتقال دیدگاه‌های خود به جامعه بهره می‌برند. در ایران نیز ضریب نفوذ این رسانه‌ها افزایش قابل توجهی داشته است و شاید در این دوره تاثیر زیادی نداشته باشد اما در فضاهای «بین کارکردی» می‌تواند جای خود را پیدا کند. به ویژه قشر جوان که به شکل مداوم از فضای مجازی استفاده می‌کنند، بیشتر مخاطب رسانه‌های جدید در این فضا قرار می‌گیرند. در عین حال جریان‌های سیاسی همچنان باید به نقش روزنامه‌ها و به تعبیری رسانه‌های مکتوب، باور داشته باشند. هنوز هم این رسانه در شهرهای بزرگ و شهرستان‌ها، تاثیر قابل توجهی دارد پس بهتر است جریان‌های سیاسی به میزانی که می‌توانند، رسانه‌های مربوط به خود را شکل دهند و آن را اعلام کنند. در این صورت نوعی شفافیت در اعلام مواضع نیز ایجاد خواهد شد. در بخش خصوصی، روزنامه‌هایی وجود دارد که جریان‌های سیاسی می‌توانند از آنها به نحو احسن استفاده کنند. ‌ نگاه اقشار مختلف جامعه به نحوه اطلاع از نظرات جریان یا افراد سیاسی مورد وثوق خود، چگونه است؟ شما فکر می‌کنید این باور ایجاد شده که جامعه هم در دسترسی به دیدگاه‌های نخبگان فکری، گروه‌های مرجع و سیاسیون باید از خود تلاش و علاقه نشان دهد؟ در این‌باره پژوهش يا نظرسنجی صورت نگرفته که چقدر این نوع رفتار برای دسترسی به منابع اطلاع‌رسانی در جامعه شکل گرفته است؟ با این حال رسانه‌های سنتی مانند تریبون دانشگاه و مساجد، هنوز جزو رسانه‌های تاثیر‌گذار هستند و کارکرد خود را حفظ کرده‌اند. وقتی یک تشکل دانشجویی یا دانشجویان یک دانشگاه با وجود همه سختی‌ها، مجوز حضور فلان چهره سیاسی یا در معرض کاندیداتوری را در دانشگاه می‌گیرند، این به معنای آن است که حداقل برخی گروه‌ها در جامعه متوجه شده‌اند که آنها نیز باید به دنبال دانستن باشند و همه چیز نباید به شکل سهل‌الوصول به آنها داده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.