تعدد رسانهها به نفع گروههای حاشیه سیاست ایران است
اینترنت مهمترین رسانه انتخابات 92
سعید ارکانزادهیزدی . عكس: جوانآنلاين
سال 76 که انتخابات ریاستجمهوری برگزار و نامزدی که جریانهای سیاسی و دارای رسانههای عمومی انتظار نداشتند، برنده انتخابات شد، شاهدی به شواهد ابطال نظریه «تزریقی» یا «گلوله جادویی» افزوده شد. این نظریه بسیار قدیمی که یادگار دو «جنگ جهانی» است، میگوید، مخاطبان وقتی که پیام رسانهها را دریافت میکنند، آن را دربست میپذیرند. در آن سال، صداوسیما و اغلب مطبوعات که معدود رسانههای کشور محسوب میشدند، طرفدار رقیب رییسجمهور آینده بودند اما شبکههای اجتماعی میانفردی و البته چند نشریه موثر، زمینهساز پیروزی فرد دیگری شدند. درس رسانهای بزرگ انتخابات 76 و چند انتخابات بعدتر، این بود که هرکس صاحب رسانه باشد، لزوما تمام قدرت را در دست ندارد. بعدها که رسانههای کوچکتر و متکثرتری وارد کارزار انتخابات شدند، سیاستمداران دریافتند که رسانههای پرهیبتی مثل صداوسیما، گاهی نمیتوانند در برابر رسانههای کوچکتری مانند شبکههای اجتماعی «میان فردی»، مطبوعات و حتی پیامکها، پیروز شوند. بنابراین آنها نیز علاوه بر صداوسیما، به فکر تاسیس یا به کارگیری رسانههای دیگر افتادند. با این حال، باید گفت صداوسیما همچنان قدرتمندترین رسانه
رسمی ایران است اما دسترسی اصلاحطلبان به امکانات آن چندان ساده نیست. در این نوشته، اصلاحطلبان به این دلیل مورد توجه قرار گرفتهاند که نمونهای از جمعیتی هستند که دارای قدرت رسانهای نیستند اما میخواهند از حداکثر توان رسانهای موجود خود استفاده کنند. شکست انحصار صداوسیما در انتخاباتی که اصلاحطلبان در آن شرکت داشتهاند، به دلیل نوع مالکیت رادیو و تلویزیون، آنها به جز پخش فیلمهای تبلیغاتی و مناظرهها، از امکانات دیگر این رسانهها بهره نبردهاند؛ اما با این حال، از فرصت فیلمهای تبلیغاتی یا مناظرهها، به خوبی استفاده کردهاند. مناظرههای سال 88 یا مناظره مشاوران نامزدها در سال 84 یا 76، به خوبی تاثیر خود را در انتخابات گذاشتهاند و به همین علت، در یادها ماندهاند. در این میان، به نظر میرسد که هرچه مناظرهها داغتر بوده یا خود نامزدها به جای مشاوران حضور داشتهاند، جذابیت و تاثیر آنها نیز بیشتر بوده است. از سال 84 به بعد، رادیو و تلویزیون اینترنتی، سیدیها و شبکههای ماهوارهای به رقیبی برای صداوسیما تبدیل شدند و بهویژه شبکههای ماهوارهای، انحصار صداوسیما را کمرنگ کردند. همین وضعیت
بود که باعث شد یکی از نامزدهای انتخابات 84، به فکر راهاندازی یک شبکه تلویزیونی فارسی در «دوبی» بیفتد اما صداوسیما با تفسیر اینکه قانون انحصار پخش برنامه صوتی و تصویری را در اختیار این سازمان قرار داده، با آن مخالفت کرد. صداوسیما، نتوانسته تاثیر شبکههای ماهوارهای را نادیده بگیرد و حالا، میتوان دید که به جای برخورد با این شبکهها، تن به رقابت با آنها داده است. در انتخابات امسال، برخلاف انتخابات 88 که شبکههای خبری فارسیزبان، فعالیت گستردهای داشتند، شبکههای ماهوارهای صداوسیما مانند «پرستیوی» و «العالم»، حضور پررنگی دارند؛ هر چند که همچنان رقبای چهار سال پیش را نیز در میدان رقابت مییابند. در سال 84، پخش سیدیهای تخریبی علیه کاندیدای نزدیک به اصلاحطلبان، تاثیر زیادی بر رایدهندگان داشت اما سیدیهای تبلیغی آنان فقط شامل همان فیلمهای تبلیغاتی میشد که از تلویزیون پخش شد. ماجرای این سیدیها در سال 88 هم تکرار شد و البته باید گفت که نه تنها تخریبی بلکه گاهی نیز تبلیغی بود. محتوای این سیدیها البته با آنچه از تلویزیون پخش شده، تفاوت داشت و تندتر بود. در سال 88، تلویزیون اینترنتی به همراه یک
استودیوی تلویزیونی در ستاد یکی از نامزدها برپا شد اما صداوسیما با همان استدلالی که چهارسال قبل، مانع تاسیس شبکه ماهوارهای به وسیله یکی از نامزدها در دوبی شده بود، با این نوع پخش تصویر نیز مخالفت کرد. کاهش تاثیر مطبوعات نمیتوان گفت که مطبوعات در سال 76، منجی نامزد اصلاحطلب بودند اما مخصوصا سه نشریه «سلام»، «همشهری» و «عصر ما» در آن سالها که رسانهها مثل این روزها وسیع و پرتعداد نبودند، در شکستن انحصار رسانهای و معرفی برنامههای نامزد اصلاحطلب به گروههای فکری جامعه موثر بودند. رهبران افکار، از رسانههای مکتوب نظرات را میگرفتند و به «طبقه فکری زیرین» منتقل میکردند تا اینکه به کف جامعه و مردم عادی برسد. پس از شروع به کار دولت اصلاحات، در انتخابات مجلس ششم نیز، مطبوعات شاخص اصلاحطلب در رایآوردن اصلاحطلبان تاثیر بسیار زیادی داشتند. در سالهای 80 و 84، مطبوعات اصلاحطلبی که باقی مانده بودند، نشردهنده برنامهها و نظرات اصلاحطلبان بودند. در سال 84، نامزدها با شماری از مطبوعات موجود در بازار، وارد مذاکره شدند و میتوان گفت که مطبوعات «اجارهای» پا به عرصه انتخابات گذاشتند. امسال هم، میتوان،
نشانههایی از این جنس مطبوعات را رصد کرد. اما برعکس، در سال 88، میتوان گفت تقریبا هر نامزدی، روزنامهای داشت که رسما به او وابسته بود و کمتر نیاز به استفاده از مطبوعات اجارهای وجود داشت؛ با این حال، در همان سال هم این پدیده کاملا محو نشد. به نظر میرسد که میزان تاثیر مطبوعات بر مردم، متناسب با محدودیتهایی است که آنها با آن مواجه میشوند؛ هرچه محدودیت مطبوعات کمتر باشد، توجه به آنها بیشتر و تاثیرگذاریشان بر مخاطبان نیز زیادتر میشود. اما گاهی عکس این معادله اتفاق میافتد، مانند انتخابات ریاستجمهوری امسال که به دلیل برخی محدودیتها عملا سایتهای اینترنتی گوی رقابت را از مطبوعات ربودهاند. مخاطبان احتمالا بیش از اینکه پای دکههای روزنامهفروشی بایستند و روزنامههای چاپ شده بر کاغذهایگرانقیمت را بخرند، در سایتهای اینترنتی - که بعضا «فیلتر» هستند - چرخ میزنند. ظهور اینترنت اینترنت عملا از سال 84 وارد رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری شد. در آن سال، سایتهای خبری و وبلاگها نقش اطلاعرسانی و تبلیغ را بازی میکردند و خبری از شبکههای اجتماعی اینترنتی نبود. فیلترینگ نیز در این سال بسیار
محدود بود. حتی میتوان گفت در سال 88 هم فیلترینگ زیادی در کشور اعمال نمیشد. در طول این سالها، اینترنت علاوه بر سایتهای خبری و تحلیلی، مبنایی برای شبکههای اینترنتی هم شد. شبکههای اجتماعی از همان سال 76، همواره در انتخابات موثر بودهاند. اما در آن سالها، شبکههای اجتماعی «میانفردی» بودهاند و شاخههای اصلی شبکههای اجتماعی، از طریق رسانههای سنتی یا گردهماییها منسجم میشدند. اما در سال 84، هماهنگی زیرساختهای شبکههای اجتماعی و عضوگیری نیروهای فعال به وسیله اینترنت - بهویژه ایمیل و گروههای سرویسدهنده ایمیل- انجام میشد ولی همچنان وسیله تماس این شاخهها با مردم عادی، ارتباطات میان فردی بود. در سال 88، نقش اینترنت پررنگتر شد و اینترنت شامل نقطه تماس با مردم هم شد ولی هنوز ارتباطات میانفردی مانند استفاده از کارناوالها یا میتینگها، موجود و موثر بود. به نظر میرسد که امسال، با محدودیتهایی که برای کارناوالها و میتینگها پیش آمده، نقش اینترنت از سال 88 هم پررنگتر شود. پیچیدگی برهمکنشی رسانهها در سالهای دور و پیش از انتخابات سال 76، ایجاد انحصار و کنترل رسانهها برای جهتدادن
به رای مردم، بسیار راحتتر از زمان کنونی بود. این روزها، شرایط سبب شده تا رسانهها نیز هوشمندانه عمل کنند. اما تعدد و تنوع رسانههای مورد استفاده اصلاحطلبان باعث شده که رقبا هرچه هم که رسانهها را کنترل کنند، نتوانند تاثیر آن را به نفع رقیب اصلاحطلب به صفر رسانند. دلیلعدم کنترل کامل فضای رسانهای، پیچیدگی استفاده، تاثیرات و برهمکنشی رسانههاست. مثالی از انتخابات 88 این موضوع را روشنتر میکند؛ در این سال، همه رسانهها با هم کار میکردند و بر هم تاثیر داشتند. بنابراین، نمیشد یک سناریوی ساده رسانهای و تبلیغاتی طراحی کرد و همان را پیش برد. در روزهای پیش از انتخابات، شبکههای اجتماعی و پیامکها ابتدا مناظرهها را تبلیغ و پیشبینی میکردند و سپس، مناظرهها در تلویزیون بر پا میشد که کارناوالها را در خیابان به راه میانداخت و در ساعات اولیه بامداد که کارناوالها به پایان میرسید، تا صبح بازار اظهارنظر در شبکههای اجتماعی اینترنتی گرم بود. میشد دید که میتینگها و کارناوالها در شبکههای اجتماعی پخته میشدند، شعارهای انتخاباتی در همین شبکهها و نیز در ستادها ساخته میشد و برآیند و نتیجهاش در مناظرههای
بعدی که به وسیله پیامکها حمایت میشدند، دیده میشد. شبکههای ماهوارهای نیز همه این ماجراها را به عموم مردم منعکس میکردند. بنابراین صداوسیما هرچه تلاش میکرد هم نمیتوانست کاری از پیش ببرد و با محدودکردن یک رسانه هم نمیشد، جریان تبلیغات را بست. بهرغم اينكه يك هفته تا انتخابات باقي است به دلايلي كه بحث آن فراتر از اين نوشتار است هنوز کارزار جدی انتخاباتی سال 92 شروع نشده است اما میتوان تا حدی پیشبینی کرد که کارناوالها (نوع عمومی ارتباطات میان فردی) از فهرست رسانههای در دسترس اصلاحطلبان حذف شود و پیامک، اینترنت و مطبوعات نیز مشمول محدودیت شوند. در نتیجه شبکههای اجتماعی مبتنی بر اینترنت هم با محدودیت مواجه خواهند بود. اما باید گفت تکثر و دسترسی به رسانهها نسبت به سال 76، بسیار بیشتر است. تجربه نشان داده که مخاطبان ایرانی در انتخابات منتظر پیامها نمیمانند و اگر انگیزه جمعی و فضای پرشور انتخاباتی در کشور حاکم باشد، آنها در صورت لزوم، رسانههای محدودشده را با دیگر رسانههای در دسترس جایگزین میکنند و در هر حال، اطلاعات مورد نظر خود را از دیگر طریقها کسب میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.