جامعه انسانی یا مجموعه انسانها؟- 7
سیدیوسف مصطفوی
کسانی که با مقدمات ریاضیات جدید آشنا هستند، میدانند که میان یک زوج مرتب یا چندتایی مرتب و یک مجموعه دو یا چند عضوی، تفاوتی جدی و تعیینکننده وجود دارد. در میان اعضای یک مجموعه، ترتیب اهمیت ندارد اما در دوتایی یا چندتایی مرتب، ترتیب نقشی تعیینکننده دارد. در یک جمله مجموعهای از کلمات اعم از اسم و فعل و حرف اضافه به کار میرود. کنار هم نهادن کلمات بدون رعایت نظم و ترتیب مشخص سبب پدیدآمدن جملهای خوشساخت نمیشود بلکه هر یک از عناصر و اجزا باید بهدرستی در جای خود قرار گیرد و دستور زبان نیز دقیقا به این کار میآید که جای هر یک از عناصر و اجزای کلام را برای ساختن جملهها و عبارات معنادار مشخص کند. پس میتوان گفت از مجموعه بینظم و ترتیب کلمات، جمله یا عبارتی که مطابق با قواعد دستور زبان درست و مطابق با قواعد معناشناسی معنادار باشد، پدید نمیآید. همینجاست که مفاهیمی نظیر نقش، کارکرد، نظام و سیستم و امثال آنها به کار میآیند. درباره جامعه انسانی نیز میتوان از همین تمثیل یا استعاره بهره برد و گفت که هر مجموعه مرکب از شمار مشخصی از افراد انسانی را نمیتوان بهعنوان یک جامعه در نظر گرفت بلکه فراتر از اینکه آن
مجموعه چه تعداد عضو دارد و آن تعداد چه کسانی هستند، باید مناسباتی نیز میان این اعضا تعریف شود تا آن مجموعه مشخص به سطح جامعه ارتقا یابد. جامعه ایران را در نظر بگیریم. در یک وضعیت فرضی همه کسانی که دارای شناسنامه ایرانیاند بدون در نظر گرفتن روابط و مناسبات و نقشها و مسوولیتها در یک سیاره دیگر یا در یک جزیره بزرگ در همین سیاره اسکان مییابند. در این صورت ما با مجموعه ایرانیان روبهروییم نه جامعه ایرانیان. جامعه ایرانی علاوه بر اعضای مجموعه با روابط و مناسبات خاص و مشخص تعریف میشود. مطالعه این روابط و مناسبات در جوامع گوناگون موضوع دانشهایی نظیر جامعهشناسی و سیاست و اقتصاد در شاخههای متنوع و گوناگونشان است. در واقع نادیده انگاشتن مفهوم سیستم در معنای عام و گسترده آن و تاویل و تحویل همه آنچه در جامعه انسانی رخ میدهد، به عملکرد فردی افراد به منزله مهمل تلقیکردن چنین مطالعاتی است. اگرچه سیستم و نهادها و ساختارها با کنش جمعی افراد به وجود میآیند اما بهعنوان موجوداتی مستقل، تاثیرگذاری خاص خود را دارند و مطالعه همین تاثیرگذاریهای خاص و مستقل به پیدایش دانشهای اجتماعی در عصر جدید منجر شده است. یک
خانواده چندنفره مجموعهای است از چند عضو، اما خانواده علاوه بر شمار محدودی از اعضای مشخص یک نهاد است که در آن جایگاهها و نقشها و کارکردهای مشخصی تعریف شده و حتی با جابهجایی همه افراد و اعضا، آن مناسبات و نقشها میتوانند باقی بمانند یا بالعکس با بقای همه اعضای آن مناسبات میتوانند دستخوش تغییر و دگرگونی شوند. فرزندان به اندازه والدین در شکلگیری سرنوشت خانواده موثر و مقصر نیستند و تاثیر و تقصیر فرزندان خردسال با تاثیر و تاثر فرزندان بزرگسال قابل مقایسه نیست. گاه ممکن است در اثر تحولات اقتصادی و تغییر وضعیت معیشت خانواده نقشها و جایگاهها دستخوش دگرگونی شود و مثلا مادر خانواده که پیشتر مطیع پدر بوده، به مقامی همتراز در تصمیمگیری دست یابد چراکه در تامین معاش خانواده نقشی برابر یافته است. پس میتوان گفت که نظام خانواده چیزی است فراتر از اعضا و افراد. حال اگر بتوان جامعه را خانوادهای در نظر گرفت پرشمارتر و گستردهتر و با روابط و مناسباتی پیچیدهتر، پس میتوان برای مناسبات و روابط اجتماعی نیز هستی و هویتی فراتر از هستی و هویت افراد در نظر گرفت. در این صورت بدون آنکه مسوولیت حقوقی و اخلاقی افراد در
دایرهای مشخص از رفتارهای ارادی و آگاهانه زیر سوال رود میتوان در باب مسوولیتهای دولت نیز بهعنوان نهادی که نقشی پدرانه را در خانواده بزرگ جامعه ایفا میکند سخن گفت بیآنکه نقد دولت لزوما فرار به جلو و فراموشکردن مسوولیت افراد در جامعه به شمار آید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.