شاعران مبارزه، شاعران شکست
داریوش معمار
شهروندان ایرانی با شکلگیری وقایعی که به انقلاب مشروطه منتهی شد، همواره زندگیای آمیخته با سیاست داشتهاند، تا آنجا که اصطلاح «انسان عاطفی سیاسی» را میتوان برایشان انتخاب کرد. ادبیات، بهخصوص شعر نیز به عنوان هنری مردمی، بیشترین تاثیر را از این شرایط گرفته، تا آنجا که روشنفکران عصر مشروطه، یکسره ادیبانی سخنور و سیاسی بودند.
در میان این سخنوران میتوان به نام آخوندزاده، میرزاملکمخان، میرزا قاجار، مستشار الدوله، قراچهداغی، طالبوف، مراغهای، میرزا آقاخان کرمانی، میرزا آقا تبریزی و... به عنوان نسل اول ادیبان سیاسی اشاره کرد، در میان نسل دوم نیز نامهای ایرج میرزا، بهار، فرخی، عارف، دهخدا، عشقی، نیما و... درخشش بیشتری دارند.
اما شعر سیاسی بهخصوص پس از وقایع 28 مرداد 32 در دو شکل شعر مبارزه و شعر شکست، نمود جدیتری میان روشنفکران نوپرداز و شاعران مایل به قالبهای سنتی و حتی چهارپارهسازان رمانتیک پیدا کرد، جریان شعر اجتماعی، شعر چریکی، شعر مقاومت و غیره از دل این شرایط بیرون آمدند و بخش عمده ادبیات ایران را که خواهان تغییر جامعه بود زیر چتر خود گرفتند. به این ترتیب نسل جدید شاعران سیاسی متولد شدند که نصرت رحمانی، مهدی اخوانثالث، فروغ فرخزاد و... در یک سوی آن هستند که بیشتر شعر شکست و بازتاب تحولات ناامیدکننده در آثار ایشان بروز یافته، در سوی دیگر شاملو، کسرایی، ابتهاج، شاهرودی، سلطانپور، گلسرخی، مصدق، شفیعیکدکنی، کوش آبادی و... قرار دارند که شعرشان آکنده از مبارزه، تغییرخواهی و تلاش برای تاثیرگذاری بر جامعه است، هرچند شعر ایشان خالی از نشانههای شکست نیست. شعر ایران و در شکل کلانتر، ادبیات ایران سرتاسر دهه 50 درگیر چنین شرایطی بود.
سالهای دهه 60، 70 و 80 را در ادامه این روند باید دوره افول شعر سیاسی و تحول شعر اجتماعی خواند، دورهای که در آن شاعران جوان سعی کردهاند خود را از وامداری ایدئولوژیها خلاص کرده و شعر را بهعنوان موضوعی شخصی و بازتاب روحیه شاعرانه بروز دهند. با این توضیحات میتوان گفت شعر سیاسی، عنوانی حقیقی نیست، اما شعر هرگز جدای از جامعه، انسان، سیاستها و شکست و پیروزیهای مردم معنای حقیقی و طبیعی خود را پیدا نمیکند و در این میان آنچه مشخص است این است که؛ ادبیات و شعر فارسی نیاز به بازتاب مفهوم هنرمندانه مبارزه و امیدواری در پس سالها تسری و تسلط، مفهوم شکست و ناامیدی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.