|

«باستان‌شناسی» چشم‌اندازهای پرچالش

در موقعیت پیچیده‌ای در بخش‌های پیشین مربوط به واژه «باستان‌شناسی» از آن سخن گفتیم که سه سطح محلی (قومی)، ملی و جهانی را پیوسته در روابطی پیچیده با یکدیگر قرار می‌دهند، قرار گرفتن آثار باستانی پیش از اسلام در همان پهنه‌شناختی و مادی و موزه‌نگارانه‌ای که آثار پس از اسلام، به خودی خود امری بیشتر مثبت به حساب می‌آمد تا منفی، زیرا امکان می‌داد پروژه هویت ملی برای دستیابی به دولت ملی هرچه بیشتر به تحقق برسد. هرچند این امر آثار سوء خود را نیز داشت که مهم‌ترین آنها در بالا گرفتن نسبی و البته محدود و قابل‌کنترل رابطه فرهنگ‌های قومی و پیرامونی با فرهنگ مرکزی فلات ایران و تشدید شووینیسم‌های باستان‌گرای فارسی‌زبان از یک سو و قوم‌گرایی‌های ملی‌گرایانه غیرفارسی‌زبان از سوی دیگر بود.
از این رو میراث باستانی هرچه بیشتر به موضوع نزاعی سیاسی میان این دو گروه تبدیل شد، در عین حال که سیاسی شدن همه پدیده‌ها این بخش را نیز محفوظ نگذاشت: مخالفان ادعا می‌کردند که مسوولان نسبت به آثار باستانی بی‌توجه هستند و مسوولان گاه برای نشان‌دادن خلاف این امر نه فقط دست به اقدامات چشمگیری (نظیر آوردن لوح کورش به ایران و به نمایش گذاشتن آن) (1389/ 2011) بلکه حتی بیان برخی از عبارات و گزاره‌ها (در دوره ریاست‌جمهوری احمدی‌نژاد) می‌زدند که نه برای سنت‌گرایان قابل قبول بود و نه برای باستان‌گرایان، زیرا گروه نخست در آن پررنگ کردن، گذشته‌ای غیراسلامی و در نتیجه ضربه‌زدن غیرمستقیم به باورهای دینی را می‌دیدند و گروه دوم، نوعی سودجویی برای بهره بردن از بالا گرفتن احساس‌های ملی برای هدایت کردن آن به جهت مورد خواست خود. به هر ترتیب سیاسی شدن مفهوم باستان‌شناسی که روندی اساسی در طول دست‌کم 50 سال اخیر بوده است، ظاهرا همچنان ادامه دارد و در دهه 1380 شدت بیشتری به خود گرفته است و می‌توان نمونه‌های آن را به صورت گسترده‌ای در نزاع میان ملی‌گرایان و قوم‌گرایان و گروه‌های اسلامی و سایر خطوط سیاسی به ویژه در هر گروه میان عناصر افراطی و تندرو آنها به خوبی مشاهده کرد. هر بار نیز که مساله‌ای در رابطه با «میراث فرهنگی» مطرح می‌شود، این امر، قابلیتی بسیار بالا برای تبدیل شدن سریع به یک موضوع سیاسی را نشان می‌دهد که لزوما امری مثبت نیست و می‌تواند اثرات منفی کوتاه و درازمدت داشته باشد.
نمونه‌ای از این امر را می‌توان در شکل‌گیری ادبیاتی کاملا خیالی و تمثال‌شناسی‌های اسطوره‌ای و باز هم خیالین‌تر درباره گذشته‌های ایران باستانی دید. مواردی که روی شبکه‌های اینترنتی در گردش هستند و واکنش‌های تندی که قوم‌گرایان نسبت به آنها نشان می‌دهند یا موضع‌گیری‌هایی که به نفع یا به زیان نویسندگان و روشنفکران و ادبای گذشته ایران باز هم در همین رابطه انجام می‌شود و گویای نوعی زمان پریشی (anachronism) روشن و ندانم‌کاری نسبت به پدیده باستان‌شناسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.