مصر اولین تجربه اخوان نیست
محمدعلی سبحانی . کارشناس امور مصر
برای بررسی شرایط فعلی مصر باید از اخوانالمسلمین شروع کنیم. اگر اخوانالمسلمین را اولین تجربه اسلامی منطقهای که جغرافیای جهان اسلام را دربرگرفته است بدانیم، مصر اولین تجربه اخوانالمسلمین در تشکیل حکومت یا مشارکت در دولت نیست، بلکه اخوانیها چندین تجربه دیگر نیز داشتهاند. اما فرق اصلی این تجربه (حکومت در مصر) با تجربههای پیشین در ترکیه و سودان این است که این تجربه در نقطهای است که اخوانالمسلمین بهعنوان نیروی اسلامی اصلاحطلب متولد شده است. مصر و کل جهان عرب تقریبا در مدت چندصدسال در شرایط خاصی بهسر میبردند. در آن شرایط نیرویی با نام اسلام با دیکتاتوری فکری حکومتی، خلافتی را در کل جهان اسلام برقرار کرد و در مصر نهضت فکریای شکل گرفت که به اخوان تبدیل شد. این نهضت زمانیکه پادشاه مصر ضعیف شد به حزب تبدیل شد. هرچند طولی نکشید که جریان فکری - قومی تحتعنوان پان عربیسم و تحترهبری جمال عبدالناصر با حزب اخوانالمسلمین درگیر شد. پس از این درگیری جنبش اخوانالمسلمین غیرقانونی شد و از اینرو در عرصههای فرهنگی و اجتماعی مصر فعال شد و به فکر تبدیلشدن به حزبی بینالمللی افتاد. این جنبش در سال 2005 فرصت
پیدا کرد به اسم خودش و بهطور غیررسمی نیروهایش را به مجلس مصر بفرستد و در حقیقت در قدرت مشارکت کند.این مشارکت تجربه جدیدی برای اخوانالمسلمین بود. این حرکت درست است که بعد از موفقیت جنبش اخوان ترکیه در تشکیل یک دولت کاملا لاییک بود اما بههرحال تجربه بسیارموفقی به حساب میآمد. نقاط ضعف و قوت حزب اسلامگرای اخوان در سودان نیز بر اخوان مصر تاثیرگذار بود. در سودان نقاطضعف به حدی رسید که مرشد اخوان را به زندان انداختند و شبهکودتای نظامی بهنام جنبش اسلامی اتفاق افتاد. اخوانالمسلمین سودان دایما درگیر بودند و هرگز نتوانستند مدل قابلقبولی را در آنجا ارایه دهند. این دو تجربه (ترکیه و سودان) در هر دو طرف مصر وجود داشت.اخوانالمسلمین این تجربهها را درک کرد و در انقلاب مصر بهکارگرفت. با وجود این تجربهها، اخوانالمسلمین مصر به دنبال آن است که رهبری اسلام سیاسی را بهعهده بگیرد و مدلی باشد که دیگران را تحتتاثیر قرار دهد. با این شرایط اخوانالمسلمین مصر توانست بعد از انقلاب در چندین انتخابات پیروز شود و سرانجام دولت فعلی مصر را دراختیار گیرد. این تجربه جدید و درعینحال دشواری است. از آن جهت دشوار است که مصر در
کنار اسراییل قرارگرفته و تاریخ پرفرازونشیبی با اسراییل داشته است. مصر رهبر سه جنگ بزرگ با اسراییل بوده و در این سه جنگ توفیق فراوانی نداشته است. بهطورکلی حاصل این سه جنگ برای مصر شکست بوده و همین شکست موجب صلح مصر با اسراییل است. با اینحال اگر به تاریخچه صلح دوطرف نیز نگاهی بیندازیم میبینیم، که صلح نیز نتیجهای نداشته و مصریها در دنیای عرب به دلیل صلح تحقیر شدهاند. نتیجه شکست در جنگ و صلح این است که امروز مصر میخواهد گفتمان جدیدی را تجربه کند. این تجربه جدید نه جنگ است و نه صلح. با توجه به شرایط امروز اسراییل و وجود نیروهای قومی و اسلامی که خواهان برخورد با اسراییل هستند، مصر باید به هویتی دست پیدا کند که گذشته شکستخورده را جبران کند. یکی دیگر از چالشهای مصر، مشکلات اقتصادی است. در مصر مشکلات اقتصادی بسیاری وجود دارد.این مشکلات اقتصادی نیز به دلیل بحران هویتی چنددهه اخیر مصر است. این بحران هویتی اجازه نداده که مشکلات اقتصادی این کشور پرجمعیت حل شود. براساس آمارها حدود چهارمیلیون بیخانمان در مناطقی به نام مقابر و در خانههایی که مناسب زندگی نیستند، بهسر میبرند. این مشکلات اقتصادی، میراثی است
برای دولت جدید مصر. مساله بعدی چالش فکری است که اجازه نمیدهد ابزار موردنیاز به دست دولت بیفتد تا مشکلات را حل کنند. با توجه به این سه نکته متوجه میشویم که اخوان در وضعیت مشکلی قرار دارد. دولت کنونی مصر باید سیاست خارجی نسبتا معتدلی را پیگیری کند. براساس این سیاست خارجی معتدل، مصر باید هم در منطقه و هم با کشورهای فرامنطقهای از جمله اسراییل رابطه خوبی داشته باشد. با اینحال این رویکرد مشکل است چرا که اخوانیها در انتخابات قانون اساسی اشتباه بزرگی مرتکب شدند.آنها برای اینکه بندهای موردنظر خود را وارد قانون اساسی کنند با سلفیها متحد شدند و گروههای بزرگ اجتماعی از جمله روشنفکران و قومگرایان را از دست دادند. این گروهها جبهه متحدی را علیه اخوان شکل دادند. پس از آنکه اخوان نتوانست با نیروهای ملی، سکولار، قومگرا، جوانان انقلابی و حتی برخی از نیروهای اسلامگرای مدرن به گفتمان مشترک ملی برسد، با آرای شکننده دولت را در دست گرفت. بنابراین دولت مرسی از لحاظ میزان اعتماد در سطح مردم و سطح نیروهای سیاسی ضعیف است. اخوانیها ابتدا با نیروهای لیبرال و روشنفکر طرفدار دولت قبل، دیالوگ قابلقبولی برقرار کردند اما این
ویژگی ادامه پیدا نکرد. حرکتهای زیگزاگی اخوان، این جریان را در میان نیروهای سیاسی مصر کاملا زیر سوال برد و موجب بیاعتمادی گسترده به اخوانالمسلمین شد.بنابراین این دولت ضعیف بعید است که بتواند مشکلات اقتصادی را بهبود بخشد. اتحاد آنها با سلفیها نیز صنعت توریسم که مهمترین منبع درآمد مصر است را با مشکل مواجه کرد. از سوی دیگر بهرغم نزدیکی دولت کنونی مصر با آمریکاییها و بازتولید گفتوگوی صلح و تلاش برای کنترل رابطه با اسراییل، نتوانستند کمکهای مالی بیشتری نسبت به دولت مبارک دراختیار بگیرند. با اینحال آنها در ایجاد گفتمان متعادل در سیاست خارجی تا حدی موفق بودند و تلاش کردند با ارتش وارد تعامل شوند و در این مورد نیز موفق بودند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.