|

دیوانه‌ای که فخر عارفان را متنبه کرد

فریدون صمدی‌زاده

حکیم سنایی از پیشگامان شعر ولایی به روایتی متولد 28 جمادی‌الثانی 473 هجری قمری است. با آنکه حتی به روز تولدش همچون امروز در برخی از نسخ اشاره شده اما در تاریخ وفاتش تفاوت آرایی که وجود دارد حدود
50 سال است و این از عجایب کار حکیم غزنه است. فصیحی خوافی در تاریخ مجمل خود، وفات سنایی را 499 هـ . ق نوشته است و مولف تذکره حسینی به روایت جامی در نفحات‌الانس سال درگذشتش را 520 هجری ثبت کرده است. در مجالس المومنین قاضی نورالله شوشتری، وفات سنایی 525 قید شده و مجالس‌العشاق سال 529 را سال خرقه تهی‌کردن وی دانسته است.
علامه محمد قزوینی در حواشی چهار مقاله نظامی عروضی به طور قطع و یقین می‌نویسد: وفات سنایی بعد از درگذشت امیر معزی (شاعر نامدار) بوده که در سال 542 اتفاق افتاده است و بالاخره به سال 545 رضایت می‌دهد. به این ترتیب حکیم غزنه به روایت خوافی 26 سال و به روایت علامه قزوینی 71 سال در جهان خاکی به سر برده است که با توجه به شرح زندگی طولانی وی روایت قزوینی به عقل نزدیک‌تر است.
خوشبختانه در مورد محل دفن وی در زادگاهش که شهر غزنین است شک و تردیدی وجود ندارد و بقعه باشکوهی نیز بالای آرامگاهش بنا کرده‌اند که زیارتگاه سالکان است. به جهت اهمیت سنایی که او را فخر عارفان می‌خوانند، بزرگان صوفیه و شاعران ولایی مدایح بسیار سروده‌اند تا آنجا که خاقانی شروانی افتخار می‌کند که پدرش او را به محض تولد چون بدل و جانشین سنایی می‌دانسته بدیل نام نهاده است که این ادعا بی‌شباهت به لطیفه‌ای که در مورد نوشتن تاریخ تولد یکی از مقامات ایرانی بر گوشه قران به دست پدرش نیست که مثلا در شب تولدش نوشته است (نور چشمی جناب سرهنگ ... در تاریخ ... در فلان جا به دنیا آمده است!) به هر حال خاقانی بزرگ می‌گوید: بدل من آمدم اندر جهان سنایی را / بدین دلیل پدر نام من بدیل نهاد!
بزرگ‌ترین شاعر صوفیه جلال‌الدین محمد مولوی نیز می‌فرماید: عطار روح بود و سنایی دو چشم او / ما از پی سنایی و عطار آمدیم
با آنکه سنایی در سال‌های جوانی در دستگاه شاهان غزنوی ارج و مقام و بروبیایی داشت اما بعد از فاصله گرفتن از دربار از لحاظ مالی به‌شدت دچار فقر و فاقه می‌شود تا آنجا که می‌گویند «مقام فقیری و منزل عرفانی او چنان رفیع شد که بزرگان صوفیه پیشوایی او را تصدیق کردند، و او را ستوده‌اند (1)» اما داستان آشفتگی و تغییر حال سنایی را منسوب به آن می‌کنند که وقتی سلطان ابواسحاق ابراهیم غزنوی اراده غزوه هند داشت، و به شیوه جد بزرگوار محمود خان هنوز گنجینه‌هایی را ناگشوده می‌پنداشت سنایی او را مدح گفته و قصد داشت روز بعد قصیده‌اش را در حضور سلطان بخواند، هنگام سحر که قصد حمام کرده بود در پشت گلخن حمام صدای مجذوب مشهور به دیوانه لای‌خوار را شنید که به تون تاب حمام یا به قولی گلخنی می‌گفت: سبوی می‌ای که در برابر نهاده و می‌نوشم به کوری چشم سنایی است که نمی‌داند خدا او را برای چه آفریده و اگر در سرای آخرت از او سوال کنند که با خود چه آورده‌ای که شایسته درگاه فرد یگانه باشد، یحتمل قصیده و مدح پادشاهان را عرضه خواهد داشت.
«این سخن تنبیهی بود که در سنایی موثر افتاد و به خانه بازگشت و عزلت اختیار کرد و شیوه سلوک پیش گرفت و به مرتبه‌ای بلند رسید.(2)»
پی‌نوشت:
1 و 2 از مقدمه دیوان حکیم سنایی ص 70 و 71.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.