|

«باستان‌شناسی»در دوران ناصرالدين شاه

ناصر فکوهی

ناصرالدین شاه خود نخستین فردی بود که از بیرون رفتن آثار مادی گذشته‌های تاریخی کشور که به نظر او گذشته‌های پادشاهان و نیاکانش بودند، ناخوشایند بود و هم از این رو دستور داد در کاخش مکانی را به مرکزی برای نگهداری بخشی از این آثار تبدیل کنند. البته از این زمان تا تاسیس موزه ایران باستان به دستور رضا‌شاه (1313 / 1935) و پس از آن به‌تدریج ظهور نخستین باستان‌شناسان ایرانی (در ابتدا به صورت تربیت و آموزش کارشناسان ناظر بر حفاری خارجیان) از خلال اعزام و بازگشت نخستین گروه‌های دانشجویان باستان‌شناسی و تربیت گروهی دیگر در دانشگاه تهران، یعنی ایجاد نسل نخست باستان‌شناسی ایران، شخصیت‌هایی چون علی سامی، عیسی بهنام، فریدون توللی، عزت‌الله نگهبان، سیف‌الله کامبخش، ملکه ملک‌زاده بیانی و با فاصله‌ای از آنها مسعود آذرنوش، علیرضا شاپور شهبازی، یوسف مجیدزاده، عبدالمجید ارفعی، صادق ملک شهمیرزادی و... فاصله زیادی داریم. فاصله‌ای که از پس از جنگ جهانی دوم، باستان‌شناسی آمریکا و بسیاری دیگر از کشورها از جمله ایتالیا و آلمان و غیره را در کنار باستان‌شناسی آمریکا فعال کرد. دانشگاه‌هایی چون پنسیلوانیا و به‌خصوص شیکاگو، به‌شدت خود را در‌گیر حفاری‌های مختلف کردند. حفاری‌هایی که آثار بسیار زیادی را از غرب کشور (لرستان) و از مرکز آن (فارس) روانه موزه‌های اروپایی کردند. هرچند نباید در این زمینه نیز همچون زمینه‌های دیگر نگاهی مطلق‌گرا داشت و سهم مهم مدرنیته و اقدامات مثبتی را که برای شکل‌دادن اندیشه باستان‌شناسی در ایران و درونی کردن گذشته تاریخی کشور ما به وسیله اندیشمندان و باستان‌شناسان اروپایی انجام گرفت، را نادیده بینگاریم. از میان اروپاییان گروهی در حوزه‌های تاریخ هنر و به صورتی موازی و متداخل با باستان‌شناسی فعالیت می‌کردند که از آن جمله می‌توان به آندره گدار که موزه ملی ایران (ایران باستان) و دانشکده هنرهای زیبا را پایه‌گذاری کرد و ماکسیم سیرو اشاره کرد. باستان‌شناسان از دانشگاه شیکاگو و کشورهای آلمان و ایتالیا نیز به زودی وارد حوزه باستان‌شناسی ایران شدند. به این‌ترتیب اروپاییان، در سرآغاز شناخت ما نسبت به گذشته‌هایمان قرار گرفتند و همچنان که پیش از آن مستشرقینی همچون آنکتیل دوپرون که با هزینه‌کردن از توان مالی ضعیف خود به هند رفت تا نخستین اوستا را به فرانسه ترجمه کند یا جیمزدارمستتر که دانش عظیم خود را به خدمت گرفت تا بتواند زند اوستا را در نخستین نمونه علمی آن به انتشار رساند. همانگونه که دانشگاهیانی چون رومن گیرشمن، آرتور پوپ، ریچارد فرای و ده‌ها تن دیگر در آغاز حرکتی قرار گرفتند که باستان‌شناسی و شناخت میراث فرهنگی باستانی ایران را در زمینه‌های غیرمادی در جهان پایه و بنیاد دادند و تا امروز نیز شاگردان آنها به این کار ادامه می‌دهند. و البته نباید ناگفته گذاشت که از آن روز تا امروز هنوز مباحثی درباره رویکردهای گاه متناقض این اروپاییان علاقه‌مند به ایران و میزان وفاداری آنها به حفظ آثار در ایران یا بردن آنها به کشورهایشان وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.