تحلیلی بر نمایشگاه «تاریخ یافت شده» مهدی مقیمنژاد در گالری محسن
پرسشهای راستین از روح مدفون
علیرضا میرزایی
1 «تاریخ یافت شده» اتفاق مهمی است. نوع رفتار هنرمند با هویت تاریخی گمشده متفاوت است و این پرسش از تاریخ سناریوی خود را بدون حضور انسان جلو میبرد. برای پیشبرد هدف خویش متوسل به نشانههای تکراری و کلیشهای نمیشود؛ نشانههایی که این روزها برای اثباتMiddle East بودن و در جهت خوشامد ایندیاناجونزها و حراجیهای بینقارهای خودش را به آبوآتش میزند. مهدی مقیمنژاد در این مجموعه به جای استفاده از نشانههای فرهنگی جغرافیایی خاص از نگارههای تمام فرهنگهایی که در ایران زیستهاند سود جستهاست. از تخت جمشید شیراز تا مساجد صفوی اصفهان و بناهای تاریخی آذربایجان و... همین گسترده و فراخ شدن مکالمه بینامتنی با روح تاریخ آن را شیواتر و رساتر نیزکرده است. کلیه عکسها در وحدتی بصری و گمشده در درون مه و افقی تقریبا ناپیدا، رنگ باختن واژه هویت تاریخی را زمزمه میکنند.
۲ نه مهمترین که یکی از کلیدیترین پرسشهای پیشروی فلسفه
پسا-پستمدرنیستی در قبال سوژهای که از ویرانی برآمده از گردوخاک پستمدرنیسم جان به در برده مساله حقیقت واحد و در بطن آن موضوع بس مهم هویت و عاملیت سوژه یا به زبانی دیگر بازیابی این هویت و عاملیت است. چه بهزعم آلن بدیو غفلت و انکار این دو توسط پستمدرنیسم غیرقابل توجیه مینماید. پرسش از هویت سوژه بیشک برای کسانی که در حلقه عاملیت بدیویی نایل آمدهاند، بازیافت دوباره فاعل شناسای دکارتی است. بازگشتی موهوم از ویرانی و شکافتگی. هویت زدوده و از دست رفته بخشی جداییناپذیر از پرسشهای انسان معاصر است. چه این امر با مدیحهسرایی نوستالژیک در باب ریشههای از میانرفته باشد و چه در هیات شکافتگی و سرگردانی در مواجهه با ماشین خردکننده جهان وطنی. چند سال پیش پرسشی مرا به نگارش نوشتهای ناتمام سوق داد با این عنوان که فریدون زندی بازیکن سابق تیم کایزرسلاترن آلمان و بازیکن فعلی سرگردان میان تیمهای شیخنشینهای حاشیه و تهران، ایرانی است یا آلمانی؟ این پرسش برای هرکسی که میداند او از پدری ایرانی است پرسشی تاملبرانگیز است و اینکه اصلا هویت از چه چیز تشکیل یافته است؟ از خونی که در رگهای ماست یا فرهنگ واژگان مادری یا
شناسنامه و پاسپورت؟ اکنون خیل عظیم جمعیتی پراکنده بدون آمار در حاشیههای مرزهای اروپایی هستند که مانند قهرمان فیلم «سفر به سیترای» آنگلوپولوس در تبعیدی غیرخودخواسته به هیچ مرزی تعلق ندارند و گذرنامهشان زیر سایه هیچ پرچمی معتبر شناخته نمیشود. داستان این تکهپارگی به همینجا هم ختم نمیشود. گردوخاک دنیای وب، شبکههای اجتماعی و میل وافر به رویت سرزمینهای اتوپیایی جهان اول برای اکثریت کسانیکه در جهان سوم از رگ و ریشه و فرهنگ خود بریدهاند را نیز باید به سیاهه بیهویتی فوق اضافه کرد.
اکنون دیگر پدیده مهاجرت طی مسیر و جابهجایی از مکانی به مکان دیگر نیست، و حس غریب نوستالژی فقط مخصوص مهاجرین نیست که خیلیها در وطن خویش نیز در دل احساس غریبی و بیگانگی میکنند. از این منظر هر سوژهای در گوشه ضمیر ناخودآگاهش خود را موظف به بازگشت به خویشتن میپندارد. از همین روی پرسش از هویت، صدایی بدیهی و آشناست. در کنار اینها از بین رفتن زبانها و فرهنگهای قومی به نفع زبانی جعلی که میخواهد هیکل تمامعیار یک اسپرانتوی نیمهلاتین و نیمه بینالمللی را تزیین کند نیز به این تبار بیهویتی آجری دیگر اضافه میکند.
۳ از نظر من عکسهای مقیمنژاد در مجموعه «تاریخ یافت شده» نیز با چنین طرحی به ماهیت خود شکل میدهد یا دستکم دغدغه چنین طرحی را دارد. پرسشی از هویت تاریخی. تاریخ این دیار 40تکه. آنچه در جستوجوی نشانهشناختی آثار به چشم میآید نه تدقیق در جهت رسیدن به یک وحدت پژوهشگرانه و باستانشناختی در باب دورهای خاص از تاریخ، که بیشتر به مثابه مکالمهای است با روح و مفهوم تاریخ؛ مکالمهای بینامتنی میان سوژه و ضمیر ناخودآگاه جمعی نیاکان سرزمینش. ارجاع به یک مفهوم مدفون شده که از آن نمانده است جز فسیل نگارههایی که به مصرعی بریده از غزلی گمشده میماند. حداقل در حافظهتاریخی ناقص من چنین رویکردی در حوزه عکاسی این سالها قابل رویت نیست. شاید بشود مشابه این رفتار را فقط و فقط در متون فیلمساز و نمایشنامهنویس در غربت این روزها، بهرام بیضایی جست. پرسشی که در تکتک آثارش متکثر گشته است. جنس رفتار مقیمنژاد نیز چنین است. نگارههای گمشده در درون مه مقیمنژاد از جنس فریاد مرد تاریخی در «چریکه تارا» یا مانند سرباز زخم خورده در فیلم «غریبه و مه» است که از دریا میآید، اما هیچکدام از آنها نشان قوم، سلسله یا سپاهی خاص یا دورهای
خاص را به مخاطب نمیدهند مگر پرسشی بیجواب را. جنس رفتار مقیمنژاد مشابه نگاه جستوجوگرانه بیضایی است. میشود گفت پرسش و مکالمه بینامتنی با تاریخ در تکتک مجموعههای بههم پیوسته واقعنماییهای مقیمنژاد قابل ردیابی است.
۴ برخلاف هنرهای تالیفی مانند نقاشی یا ادبیات که جوهره خویش را خود میآفرینند عکاسی وام گیرنده است و ماده خام خود را از واقعیت رخداده درون قاب دوربین به عاریه میگیرد. از این حیث همیشه در معرض اتهام سویههای غیرزیباییشناختی و غیرآفرینشی است. یکی از راههای برائت از این اتهام فتومونتاژ است. ماهیت فتومونتاژ از عدم اکتفای هنرمند به واقعیت موجود در قاب یا همان امر نمادین میآید. مقیمنژاد در مجموعه «تاریخ یافت شده» با دخل و تصرف در گزارههای نمادین درون قاب و کنار هم چیدن و همنشینی عناصر از متنهای متفاوت در جغرافیایی واحد به شکلی زیبا این نقصان تالیفی را در جهت شکل بخشیدن به نیت خویش به انجام میرساند. آنچه مسلم است مکالمه با یک واقعیت مدفون شده و از میانرفته مکالمهای بیرون از حیطه امر نمادین است. بیرون از آنچه هست و ارجاعی است به آنچه نیست و نابود و مدفون شده است. «تاریخ یافت شده» جستوجو در گورستان رخدادهای گمشده و ناپیداست. واقعیتی به سان مزارهایی بدون سنگنوشته و بدون نام. شاید از قسم همان هفت سنگ گوری که در مجموعههای پیشین واقعنماییها شاهدش بودهایم. مکالمه با قومی از میانرفته و تار و مارشده.
مکالمه با جنازه بیجان تمدنی که فقط با کنار همچیدن پازل شمایلهایی به محاق رفته میتوان آن را بازشناخت. از این حیث بینامتنیت جاری در «تاریخ یافت شده» مصاحبه با امر واقعی است. امری که هیچگاه رخ نداده و نمادین نخواهد شد مگر با اشارههای ظریف امر زیباییشناختی که به زیبایی در این مجموعه خودنمایی میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.