|

رشد نرخ ارز و بی‌برنامگی حمایت‌ها را روانه کشورهای همسایه کرد

تراکتور ارزان ایرانی، اما نه برای کشاورزان داخلی

فرزانه طهرانی: حمایت از تولید امسال در بخش ماشین‌های کشاورزی به حمایت از دلالان منتهی شد. ثابت نگه‌داشتن قیمت تراکتور و کمباین با وجود افزایش هزینه ساخت، باعث شد سود دلچسبی به جیب دلالان و خریداران خارجی برود. دولت هم که گویا عادت به یارانه دادن به خریداران خارجی دارد دست روی دست گذاشته تا مکانیزاسیون در کشورهای همسایه رونق گیرد. امسال نرخ ارز به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش یافت و به دنبال آن تمام معادلات تجاری بهم ریخت. در بخش‌هایی رکود فراگیر حادث شد و در بخش‌هایی نیز رونق به وجود آمد. اما فراهم شدن زمینه سودجویی در برخی حوزه‌ها و گسترده شدن رانت‌خواری همان نقطه سیاه ماجرای ارز است که گاهی دست‌اندرکاران و رسانه‌ها به آن اشاراتی جسته‌وگریخته داشتند. کم نیستند حوزه‌هایی که فرصت پولدار شدن یک شبه را به دلالان هدیه می‌دهند. بخش ماشین‌آلات آن هم از نوع کشاورزی یکی از همین حوزه‌هاست. مکانیزاسیون یکی از برنامه‌های مورد تاکید بخش تولید است. بر همین مبنا دولت به منظور حمایت از کشاورزان اجازه افزایش قیمت ماشین‌آلات را بدون هماهنگی با سازمان حمایت از مصرف‌کننده نمی‌دهد. با وجود آنکه در سال 91 رشد نرخ ارز سبب شد هزینه‌های تولید با شتاب رو به فزونی رود اما سازندگان ماشین‌های کشاورزی اجازه افزایش قیمت پیدا نکردند. رشد قیمت ارز و ثابت ماندن قیمت ماشین‌آلات دقیقا همان نقطه دلخواه دلالان بود. خرید ریالی تراکتور و کمباین و فروش دلاری آن به کشورهایی مثل عراق و زیمبابوه، همان سود دو برابری مورد نظر برخی فرصت‌طلبان بود. تولیدکنندگان ماشین‌آلات نخستین گروهی بودند که صدای اعتراض‌شان بلند شد که هزینه‌های تولید بر گرده ما می‌نشیند و خاک کارخانه را ما می‌خوریم اما سود را واسطه‌هایی می‌برند که سر بزنگاه از این خلأ آگاه شدند. اما با وجود اعتراضات، دولت همچنان فقط نظاره‌گر ماجراست. دولت پیش از این هم سابقه یارانه دادن به صادرات ماشین‌آلات کشاورزی را البته به جهت حمایت از سازندگان آن در کارنامه‌خود دارد ولی این بار گویا حمایت از دلالان در دستور کار قرار گرفته است.
صادرات به زور تسهیلات ارزان قیمت
عدم‌توجه به تکنولوژی روز دنیا در ساخت تراکتورهای ایرانی، مناسب نبودن خدمات و امکانات ایمنی برای هدایت‌کنندگان تراکتور و مصرف بیش از حد سوخت دلایلی است که همواره سبب می‌شد تراکتورهای ساخت ایران در گوشه انبارها خاک بخورند. بنابراین دولت برای حمایت از این تولیدکنندگان تسهیلات ارزان‌قیمت صادراتی فراوانی می‌داد تا کشورهای آفریقایی با خریدشان به ماشین‌سازان کمک کنند. زیمبابوه، جیبوتی، کنیا، لیبی، نیجریه، سودان، تونس، اوگاندا، سیرالئون و سودان کشورهای دریافت‌کننده این وام‌ها بودند. اما به‌رغم اعطای تسهیلات باز هم فروش خارجی این دستگاه‌ها توفیق مورد انتظار را به دست نیاورد. نزدیک دو سال است که مسوولان وزارت صنعت بحث راه‌اندازی خط تولید تراکتور در سنگال را مطرح کرده‌اند اما تاکنون این وعده محقق نشده است. از سوی دیگر به‌رغم نظر فعالان بخش تراکتورسازی که عملکرد خود را بسیار مثبت ارزیابی می‌کنند، دولت در راستای ایجاد بازار برای تراکتورهای ایرانی، وام‌های طولانی‌مدت به کشورهای آفریقایی می‌داد تا ماشین‌آلات تولیدی روی دستمان نماند. محمدعلی فرهمند، کارشناس برنامه‌ریزی در ارتباط با دلایل عدم‌توفیق ایران برای صادرات تراکتور می‌گوید: تکنولوژی ساخت تراکتورهای ایرانی مربوط به 40 سال قبل است. وی می‌افزاید: به دلیل تحریم‌ها، طی سال‌های اخیر ایران نتوانسته تکنولوژی جدید به کشور وارد کند. فرهمند با اشاره به نبود تحقیق و توسعه در بخش تولید تراکتور اظهار می‌دارد: در بخش صنعت یا تکنولوژی‌ها باید وارداتی باشد یا اینکه براساس تحقیق و توسعه انجام شود که متاسفانه در تراکتورسازی‌های ایران بحث تحقیق ضعیف است. وی حمایت‌های دولتی برای خرید تراکتور به‌وسیله کشاورزان را عامل موثری در توسعه ضریب مکانیزاسیون دانسته و می‌گوید: در حال حاضر با خروج ماشین‌آلات از سبد حمایتی دولت، ورود ماشین‌آلات به بخش کشاورزی ضعیف خواهد شد.
سر بی‌کلاه کشاورز ایرانی
پس از اعطای تسهیلات ارزان دولت، این بار نوبت به سودجویی عده‌ای واسطه به دلیل وجود خلأ ارزی رسید. در این بین گویا همیشه این کشاورز ایرانی است که سرش بی‌کلاه می‌ماند. وزارت جهادکشاورزی که از مهم‌ترین برنامه‌های اولویت‌دار خود را در سال‌جاری توسعه مکانیزاسیون در تولید محصولات کشاورزی به‌خصوص محصولات زراعی و باغی بیان می‌کند، از اختصاص تنها110میلیاردریال برای توسعه مکانیزاسیون در بخش کشاورزی خبر می‌دهد. این در حالی است که پیش از این وعده تخصیص 450میلیاردریال اعتبار برای اجرای این طرح داده شده بود. عدم تحقق وعده‌ها در شرایطی برای بخش مکانیزاسیون رقم می‌خورد که باز هم از وعده‌های جدیدتری برای این حوزه خبر می‌رسد. به گفته مسوولان وزارت جهادکشاورزی، جایگزینی ۲۰۰ هزار ماشین‌آلات فرسوده و افزایش ضریب مکانیزاسیون از یک اسب بخار به 5/1اسب‌بخار نیز در برنامه پنجم توسعه پیش‌بینی شده که در صورت تحقق آن، ضریب مکانیزاسیون تا 8/2اسب‌بخار در هکتار ارتقا می‌یابد. رسیدن به این ضریب نیازمند اعتباراتی است که مانند سال‌های قبل در تخصیص آن تردید وجود دارد. علاوه بر آن تحقق ضریب مکانیزاسیون تا دو درصد در برنامه چهارم هم پیش‌بینی شده بود که به دلیل عدم تخصیص اعتبارات محقق نشد. بر اساس آمار مندرج در سایت وزارت جهادکشاورزی، از ابتدای سال 1376 تا پایان 1389، 189هزار و685دستگاه انواع تراکتور تامین شده و تعداد کمباین‌ها نیز در همان سال‌ها، هشت‌هزار و96دستگاه بوده است. آمارها همچنین نشان می‌دهد در حال حاضر بالغ بر 386هزاردستگاه تراکتور و 15هزاردستگاه کمباین در بخش کشاورزی فعال هستند که 60درصد آنها دارای عمر بالای 13سال و عملا فرسوده هستند. حال به آمار صادرات نگاهی بیندازیم. بر اساس گزارش منتشر‌شده از سوی شرکت تراکتورسازی ایران، این شرکت از سال 1385 تا 1389 در مجموع هزار و 755 دستگاه انواع تراکتور به قاره آفریقا صادر کرده که اوج صادرات آن مربوط به سال 87 بوده است. این صادرات به کشورهای جیبوتی، کنیا، لیبی، نیجریه، سودان، تونس، اوگاندا و زیمبابوه انجام شده است. بیشترین میزان صادرات نیز به ترتیب به کشورهای سودان با 864دستگاه، لیبی با 648دستگاه و اوگاندا با 136دستگاه است. همچنین در سال‌های 1385 تا 1389 به ترتیب 264، 232، 785، 437 و 37 دستگاه تراکتور تولید شرکت تراکتورسازی، به قاره آفریقا صادر شده است.
مکانیزاسیون سیاسی است
محمدهادی بهرویه، کارشناس کشاورزی درخصوص مکانیزاسیون در ایران می‌گوید: مکانیزاسیون در ایران تحت‌تاثیر مسایل مختلفی قرار گرفته؛ از جمله مسایل سیاسی و اقتصادی کشور، زیرا این مساله جزو تصمیمات کلان به حساب می‌آید و از آنجا که اقتصاد ما دولتی است، مکانیزاسیون هم با تغییرات جاری در دولت روبه‌رو است. افراد نمی‌توانند خود اقدام به خرید ماشین‌آلات و ایجاد مکانیزاسیون بالا کنند بنابراین باید سیاست‌های حمایتی از سوی دولت در نظر گرفته شود. از جمله آن اعطای وام و تاسیس شرکت‌های بازرگانی است تا اقدام به ورود تجهیزات در حد وسیع کنند. اما چیزی که امروز شاهد آن هستیم تنها چند شرکت تولیدکننده تراکتور و کمباین تحت لیسانس و تعداد زیادی کارگاه تولیدی است که تجهیزات کشاورزی را به شکل مهندسی معکوس تولید می‌کنند و با قیمت پایین‌تر در اختیار کشاورزان قرار می‌دهند. بنابراین با توجه به مسایل و مشکلاتی که گریبان مکانیزاسیون کشاورزی کشور را گرفته، رسیدن به نظام پیشرفته صنعتی کار چندان آسان و قابل دسترسی به نظر نمی‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.