|

تامل

امکان تحقق سوژه روشنفکری در ارتباط با دولت

سهند ستاری

آنچه تاکنون در تقابل میان نهاد روشنفکری و دولت‌ها در ایران مطرح شده همواره نشان از تضارب آشکار و نهادینه‌ای بوده که به سان امکان تحقق ارتباطی از جنس طلب امر ناممکن است. پس در ابتدا به عنوان پیش فرض این یادداشت و به میانجی خوانشی رو به پس (Retroactive) از رخدادهای تاریخی، سوژه سیاسی رادیکال را سوژه‌ای در نظر می‌گیرم که الزاما بر وضعیتی انگشت خواهد گذاشت که در‌‌ همان دوره تاریخی، امر ناممکن تلقی می‌شود. پس باید امکان بالقو‌گی سوژه روشنفکری را در دل سیستم بررسی کنیم. ذکر این مهم ضروری است که در یادداشت پیش‌رو دولت را نهادی برخاسته از سیستم سرمایه‌داری در نظر می‌گیریم که با مفهوم «دولت- ملت» در تضاد است. به نظر می‌رسد در تحلیلی دم‌دستی و قرائتی ساده‌انگارانه، چیزی که همواره خاستگاه «جورناشدگی» و منشا تضاد‌ها و ناهماهنگی‌های میان دولت و روشنفکران را تحریک کرده ریشه در قرائتی ناموزون دارد. تقریری که تاکنون مقوم عدم‌ترجمه جایگاه روشنفکری نزد سیستم‌ها و دولت بوده است. چراکه دولت‌ها همواره با دو رویکرد همیشگی و مشخص به سراغ روشنفکران رفته‌اند و همواره «امکان تحقق ارتباط» را در کنار «امکان تحقق شکست» به نحوی یکسان ترسیم کرده‌اند. بر این اساس تلاش نخست دولت همواره در جذب و به خدمت گرفتن و حتی وابسته کردن روشنفکران بوده که در صورت محقق نشدن مشی آغازین، به حساب نیاوردن، حذف، نفی و در حاشیه قرار دادن روشنفکر اساس کار قرار می‌گیرد. اما در طرف مقابل نیز به نظر می‌رسد که روشنفکران به‌دنبال تاثیر گذاشتن بر دولت و ایجاد تصمیم‌سازی به‌واسطه دولت و همچنین ابزار کردن آن و قدرت متمرکز بوده و هستند. محل نزاع زمانی شکل می‌گیرد که از یک سو دولت‌ها نمی‌توانند روشنفکران را وابسته خود کنند و از سوی دیگر نیز روشنفکران در صورت عدم تحقق خواسته‌های‌شان در مقابل دولت‌ها جبهه گرفته و به عنوان اپوزیسیون از طریق رسانه‌ها و قلم و اندیشه صف‌آرایی می‌کنند. اما خاستگاه و علت این «جورناشدگی» به این قرائت ساده ختم نمی‌شود و این تمام داستان نیست. چرا که چگونگی شکل‌گیری سوژه روشنفکری و تقابل آن با سیستم و دولت اساسا منوط به نفی بالقو‌گی در دل وضعیتی است که توسط سیستم به نحوی غیرتجربی صورت می‌گیرد. اگر مفهوم بنیادین روشنفکری را از چارچوب تعاریف نمادینش جدا کرده و امکان بالقو‌گی را در متن این جریان بررسی کنیم و بتوانیم با رویکرد تفکیک‌گرایانه‌ای که مجهز به بینش تاریخی- انتقادی و نفی‌گراست اساس خاستگاه نظری و رویکرد انضمامی این جریان را مرور کنیم در آن صورت ردپای رسم‌الخط جزم‌گرایانه سیستم روشن‌تر خواهد شد. از این رو همواره به سبب شکاف‌هایی که میان تمامیت شکل یافته و سیستمی که سعی دارد با پرکردن ترک‌ها از «وانموده‌هایش»، تصوری موهوم ارایه دهد امکان حضور تام هیچ هویتی شدنی نیست. پس سوژه همواره در تلاش است تا از یک سو پیش‌فرض‌های خود را برسازد و تمامیت خود را حفظ کند اما از سوی دیگر برای سوژه شدن مجاب است تا به درون خود بخزد و با نفی تمامیت، الزاما با دوپار‌گی خود روبه‌رو شود. بنابراین ایده شکل‌گیری سوژه روشنفکر در گرو همین دوپارگی است. روشنفکر همزمانی که دوپاره می‌شود شهر را نیز دوپاره می‌کند و در حالی که باید به یک سوژه سیاسی تبدیل شود در متن کنش سیاسی مجاب خواهد بود تا به هر مخاطره‌ای تن دهد و عدم‌تضمین را به جان بخرد. بر این اساس نظر به اینکه ایده روشنفکری برای شکل‌گیری باید وضعیت را دوپاره کند پس امکان بالقوگی سوژه روشنفکری در نهاد سیستم دست‌کم اگر به سان امر ناممکن تلقی نشود همچون امری پارادوکسیکال خواهد بود که چندان به مذاق سیستم خوش نخواهد آمد. پس امکان تحقق سوژه روشنفکری که با امکان تحقق سوژه سیاسی در هم تنیده است منجر به شکاف و بر هم زدن وضعیت توپر سیستمی خواهد شد که ‌گاه در لباس دولت ظاهر می‌شود و‌ گاه در قامت سیستم انتزاعی یا حتی در پس وضعیت بی‌ربط زندگی روزمره. از طرفی دولت یا سیستم نیز مسلما با پرکردن تمام حفره‌ای که در دل زندگی روزمره و ساختار درونی‌اش وجود دارد درپی پس زدن سوژه‌ای خواهد بود که مدام بر دوپاره کردن وضعیت تاکید دارد، چون این سوژه محقق نخواهد شد مگر به میانجی دوپاره شدن خود و همزمان دوپاره کردن وضعیت و نفی ایده مرکز. پس امکان تحقق سوژه روشنفکری در تلاقی آشکار با ساختار سیستمی خواهد بود که هیچ ترک و شکافی را نمی‌تواند تحمل کند و امکان تحقق سوژه مردم را پس می‌زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.