ورود ترکیه به درگیریهای بغداد-کردستان
خوابهای تازه برای نفت کردستان عراق
زمانی از کرکوک، شهری در 240 کیلومتری شمال بغداد، ازطریق کردستان و از کناره شرقی ترکیه، آناتولی، روزانه 6/1میلیون بشکه نفت خام عراق به بازارهای جهانی میرفت. هردو طرف عراقی و ترک از این وضعیت راضی بودند. عراق آسوده خاطر نفت خود را به بازارهای جهانی میفرستاد و ترکیه از گذر خط لولهها از خاک خود درآمد ترانزیتی مناسب داشت. اما وارد شدن یک طرف سوم تعادل بازی را بهم زده است: کردستان عراق.
جنگ و خرابکاری و وضع تحریمهای جامع از دهه 90 قسمت عراقی خط لوله را از میان برد. یکی از دو خط لوله موازی اکنون خالی است و منبع این دو خط که زمانی میدان نفتی معظم کرکوک بود، اکنون مخروبه است. این میدان را ترکها در سال 1927 اکتشاف کردند و با همکاری شرکت پتروشیمی عراق در سال 1934 به مرحله بهرهبرداری رساندند. در آوریل سال گذشته مقامهای دولت مرکزی عراق از بریتیش پترولیوم خواستند بار دیگر این میدان را احیا کند. درخواستی که با پاسخ محتاطانه بریتیش پترولیوم مواجه شد. مقامهای ارشد این شرکت در ابتدا حتی حاضر نشدند با وزیر نفت وقت عراق، آقای شهرستانی، که برای شرکت در یک کنفرانس انرژی در لندن به سر میبرد ملاقات کنند (رویترز، 17 آوریل 2012). دولت مرکزی میخواهد بیپی را در مقابل اگزون و شورون آمریکا در کرکوک بگذارد. این دو شرکت مستقیما و بدون هماهنگی دولت عراق با کردستان وارد مذاکره شده و قراردادهایی منعقد کردهاند. هنوز از سرنوشت قرارداد دولت مرکزی با بیپی خبری نیست و روزانه اخبار ضدونقیضی درباره آن منتشر میشود. کردستان این قرارداد را «غیرقانونی و خلاف قانون اساسی» میداند و دولت مرکزی قرادادهای اگزون و
شورون آمریکا را.
به هرحال نقش ترکیه نیز اکنون در این بازی از چشمها پنهان نمانده. میدان نفتی کرکوک برای ترکیه حایز اهمیت است؛ چه از نظر اقتصادی و چه از نظر استراتژیک و سیاسی. دولت بغداد هنوز مشخص نکرده چه نقشهایی برای این میدان زیر سر دارد. اما زمزمههایی هست که میگوید بغداد میخواهد مسیر نفت خروجی این میدان را به کلی عوض کند. به شکلی که نفت آن دیگر نه به ترکیه، بلکه با خط لولهای به جنوب عراق برود. اینکه هدف از این کار چیست هنوز مشخص نیست. «اکونومیست»در گزارشی از وضع این منطقه، ایدههای دولت عراق درباره کرکوک را بسیار «مبهم» توصیف کرده و نوشته است ظاهرا دولت میخواهد نفت خام را از آنجا به بصره بفرستد. این کار مستلزم احداث خط لوله جدید است و از همینرو بسیارگران قیمت تمام میشود. اما ترکیه خوابهای دیگری برای خط لوله کرکوک-جیحون دیده است. این کشور اکنون، اقتصادی در حال رشد دارد و برای تضمین رشد پایدار اولین گام تامین و تضمین انرژی است. دولت ترکیه نزدیکترین منبع انرژی به خود را مطمئنا خاورمیانه میداند. ایران و عراق، دو کشوری که با ترکیه مرزهای مشترک طولانی و سابقه همکاری دیرینه دارند، هر دو بر گنجی از ذخایر انرژی
نشستهاند.
در عراق، نقش ترکیه در حال تغییر است. تا چندی پیش دولت ترکیه که در شرق با کردها درگیر است چندان تمایلی به پذیرش و مراوده با کردهای عراق نداشت. تنها روابط استراتژیک این دو در این بود که ترکیه از چهرههای میانهروی کردستان عراق میخواست در درگیری میان ترکیه و کردستان نقش میانجی را ایفا کنند. اما تغییر روابط منطقهای، منجر به تغییر در روابط بغداد-آنکارا شده است. مهمترین اختلاف میان دو دولت بر سر پیوندهای استراتژیک منطقهای است. دولت شیعه آقای مالکی به ایران نزدیک است و از دولت بشار اسد در سوریه حمایت میکند. در حالی که ترکیه از آغاز درگیریها در سوریه، موضعی کاملا ضد اسد اختیار کرد و بحران به آنجا رسید که ترکیه از ناتو درخواست کرد در مرزهای ترکیه و سوریه سپردفاع موشکی پاتریوت نصب کند. درخواستی که بلافاصله از جانب ناتو اجابت شد. اختلاف سیاسی با بغداد، ترکیه را هرچه بیشتر به سمت کردستان عراق میکشد. نفت و گاز نخستین انگیزه و البته بهترین اهرم فشار برای مواجهه با بغداد است. به گزارش «اکونومیست» در سال گذشته تجارت میان کردستان عراق و ترکیه به رقمی بالغ بر هشت میلیارد دلار رسید. همچنین شرکتهای نفتی ترکیه همراه
شرکتهای بزرگ آمریکایی و اروپایی، قراردادهایی مستقل با کردستان امضا کردند. یک «مقام آگاه» در اربیل به «اکونومیست» گفته است: «ترکیه در روابطش با ما تغییری استراتژیک داده است. سناریو هرچه باشد، بازار ما ترکیه است.»
تیره شدن روابط بغداد-آنکارا را میتوان از اعطای پناهندگی به طارق هاشمی، سیاستمدار قدرتمند سنی عراق دریافت، که پس از محکومیت به مرگ با چوبهدار از عراق گریخت به قطر و سپس به ترکیه رفت. آقای هاشمی در دادگاهی در بغداد غیابا و به دلیل دست داشتن در حملات علیه نیروهای امنیتی و شیعیان به مرگ محکوم شد و ترکیه به او پناهندگی سیاسی اعطا کرد.
مجادلات کردستان و دولت مرکزی به آنجا رسیده که آقای مالکی سهم کردستان از عایدات نفتی را پرداخت نمیکند. به نظر آقای مالکی، گرچه فدرالیسم در قانون اساسی آمده است اما در وضعیت شکننده کنونی سیاستهای نفتی کردستان میتواند به تجزیه عراق بینجامد. در نظر آقای مالکی اگر کردستان اینگونه در سیاستهای نفتی خود با دست باز عمل کند میتواند جنوب را نیز به آشوب بکشد. جنوب عراق نیز پر نفت است و ترس دولت مرکزی از این است که استانهای جنوبی نیز همین رویه را در پیش گیرند.
در میان شرکتهای نفتی طلبکار از کردستان یکی نیز شرکت «گنل انرژی» ترکیه است. یکی از مقامهای ارشد این شرکت میگوید: «این که نفت استخراج کنید و پول آن را از دولت مرکزی عراق بخواهید، مثل این است که نفت را درون سیاهچال پمپاژ کنید.»
جالب آنکه غرب در دعوای اخیر با آقای مالکی همراه است. دولتهای غربی از این ترس دارند که از میان رفتن یکپارچگی عراق به قدرت گرفتن ایران منجر شود. «اکونومیست» نقل کرده است که دولت آمریکا مصرا بر ترکیه فشار میآورد که از حمایت خود از کردها بکاهد.
روزنامه «حریت» ترکیه در مطلبی مینویسد «اگر انرژی در جایی وجود دارد، آنگاه باید آن را استخراج کرد و به جایی که به آن نیاز دارند فرستاد. سرنوشت همین است.» اشاره این مطلب به استخراج نفت ترکیه در کردستان و انتقال آن از طریق خط لوله کرکوک - جیحون به ترکیه و سپس به غرب است. اما در این مطلب که سه هفته پیش در حریت چاپ شده، نویسنده از مقامهای ترک میخواهد که شمال عراق را به بهانههای سیاسی متشنج نکنند و اگر حقیقتا قصدشان تامین انرژی است با تمام عراق از در صلح درآیند: «ترکیه باید در شمال عراق سرمایهگذاری کند، اما در عین حال جنوب را نیز از نظر دور ندارد.» همچنین «حریت»در مطلبی که در شماره 13 فوریه (4 روز پیش) منتشر کرد از قول سفیر ایالات متحده در آنکارا نوشته است «آمریکا ترکیه را پل انرژی خود به عراق میداند و به این امر خوشبین است.» آقای سفیر از قول رییسجمهوری آمریکا گفته معلوم نیست که حمایت ترکیه از کردهای عراق تا کی دوام بیاورد. مطلب حریت به نگرانی «آمریکا و عراق» از پیوندهای آنکارا و کردستان اشاره کرده و مینویسد، تنشهای اخیر و روابط نفتی آنکارا-اربیل اعتراض آمریکا به ترکیه را در پی داشته است.
«اکونومیست»، بازی ترکیه و عراق و کردستان را «بازی خطرناک» خوانده است که نتیجه آن با روال کنونی «به نفع هیچکس نیست.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.