آذربایجان و ارمنستان بر قله آتشفشان
تقریبا دو دهه میگذرد که خانم «قهرمانوا» منتظر پایان جنگی است که او را مجبور به ترک خانهاش کرد. اما نگرانیها روز به روز بیشتر شده و حتی احتمال یک جنگ دیگر بر سر«ناگورنوقرهباغ» وجود دارد، مسالهای که او راهم نگران میکند. در قاب عکسی که بر دیوار خانه خانم قهرمانوا (80 ساله) آویخته شده تصویر زیبای دو همسرجوان دیده میشود که خطوط اندوه بر چهرهشان هویداست. این عکس در واقع مربوط به دخترش است به همراه شوهرش که سالها پیش کشته شدهاند. درحالیکه اشک بر گونههایش میغلتد، خاطرات گذشته و آنچه بر سر آنها در جنگ بیست سال پیش آمده تعریف میکند، میگوید: سربازان ارمنی همسر دخترش را به درختی بسته و زنده زنده سوزاندند. سپس با شلیک یک گلوله دخترش را هم کشتند. او همانطور که با روسری اشکش را پاک میکند میگوید: بعد به طرف نوههایم شلیک کردند که به پای یکی از آنها خورد. اما این مادر توانست نوههایش را از آن حادثه نجات دهد. از بیست سال پیش تاکنون وی در اتاق کوچکی دریکی از ساختمانهای قدیمی آذربایجان که قدمتشان به دوران شوروی سابق برمیگردد، زندگی میکند. در ادامه صحبتهایش میگوید: تنها چیزی که میخواهم، بازگشت به کشورم است. میخواهم در همان جایی بمیرم که به دنیا آمدهام. میخواهم به خانهام برگردم.
حدود 600 هزار آذربایجانی یا به تعبیری هفت درصد از ساکنان این کشور دچار چنین مصیبتهایی هستند. آنها در مدارس و دانشگاه یا بیمارستانهایی زندگی میکنند که قدمتشان به دوران شوروی سابق برمیگردد. معمولا اتاقها لوله کشی آب ندارد و در ساختمان نیز تنها دو توالت وجود دارد که باید صدها نفر از آن استفاده کنند. در ارمنستان نیز به گفته «الکساندر اسکندریان» که یک تحلیلگر سیاسی است، نزدیک به 10 درصد از جمعیت این کشور را پناهندگانی تشکیل میدهند که از آذربایجان گریختهاند. امروزه هنوز هم رفتار نسل جدید هر دو کشور مطابق با همان چیزی است که از پیش نسلهای گذشته در اذهان فرزندان ترسیم کردهاند. اسکندریان میگوید: در رابطه با دانشجویان من، آنها گویی اهالی آذربایجان را ساکنان کره ماه میدانند. سال 1991 - در اثنای دوران فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی - جنگی ناخواسته برسر یکی از استانها درگرفت. منطقه ناگورنو قرهباغ در داخل مرزهای آذربایجان قرار داشت اما تعداد ارمنیهای ساکن این منطقه اکثریت جمعیت آن را تشکیل میداد. دراین جنگ حدود 30 هزار نفر کشته شده و نزدیک به یک میلیون نفر هم ناچار به ترک خانههایشان شدند. این اتفاقات پیش از امضای توافق آتش بس رخ داد که درسال 1994 صورت گرفت. به همه کسانی که خانه و کاشانهشان را ترک کرده بودند دیگر اجازه بازگشت داده نشد. منطقهای که درحال حاضر تحت سیطره ارمنستان قرار دارد اما آذربایجان سعی میکند آن را بازپس بگیرد. درغرب آذربایجان، جبههای به وسعت صدها کیلومتر کشیده شده که پر از سنگرهای عمیق است. مسالهای که منطقه را شبیه به جبهههای جنگ جهانی اول میکند. درفضایی باز، سنگرهایی ساخته شده که جلوی آنها را کیسههای شن پوشانده است. از لابهلای آنها روزنههایی دیده میشود که سربازان برای آتشکردن پشت آنها قرار میگیرند.
درطرف دیگر، درفاصله چند صد متر از منطقه ممنوعه که هنوز بقایای درختان انگور شکسته شده به چشم میخورد، تلهایی از خاک میبینی که تکتیراندازان ارمنی در آنها مستقر شدهاند و به صورتی مستقیم ما را زیر نظر دارند. گرچه دو دولت آذربایجان و ارمنستان توافق آتش بس را امضا کردند اما هنوز به یک صلح واقعی دست پیدا نکردهاند. گفتوگوهای صلح بین دو کشور در آن زمان به بن بست رسید و همچنان معطل مانده است. سربازان مستقر دراین منطقه میگویند تقریبا هر روزه تکتیراندازیهایی صورت میگیرد. به گفته آنان یک ربع پیش از رسیدن ما به این منطقه چنین اتفاقی افتاد اما درکل هریک دیگری را به شروع آتش متهم میکنند و میگویند فقط از روی پاسخگویی است که به طرف مقابل شلیک کردهاند. درخلال دوسال گذشته تقریبا 60 نفر دراین جبههها کشته شدهاند. در طرف آذربایجان اکثر سربازان را جوانان کم سن و سال تشکیل میدهند که تقریبا در آستانه بیست سالگی قرار دارند. الهام ماما دوف که یک سرباز آذری 19ساله است و تقریبا هشت ماه است که در این جبهه حضور دارد میگوید: من افتخار میکنم که یک سرباز میهن باشم. هرروز و هرساعت انتظار این را میکشم که جنگ شروع شود و ما بتوانیم خاک خودمان را از دست اشغالگران نجات دهیم. از صحبتهایش چنین برمیآید که کاملا برای جنگ آماده است اما درعین حال نشانههای تنش در چهرهاش قابل رویت است. روستاییان آذری معمولا هدف تکتیراندازان ارمنی قرار میگیرند. آنها گلههایشان را میچرانند و زمین را شخم میزنند. روستاهایشان تقریبا بارها هدف خمپارهها قرار گرفته است. با اینحال نگرانی این وجود دارد که یکبار دیگر اوضاع از کنترل خارج شود. به اعتقاد تحلیلگران بازگشت به حالت جنگی درشرایطی که هرروز طرفین به سلاحهای پیشرفتهتری مجهز میشوند، قطعا پیامدهای وحشتناکی خواهد داشت. «لورنس چیتس» یکی از پژوهشگران گروه بحرانهای بینالمللی میگوید سیستمهای موشکی هردو کشور بهحدی پیشرفت کردهاند که هرلحظه میتوانند «باکو» یا «ایروان» پایتخت هریک از دو کشور آذربایجان و ارمنستان را هدف قرار دهند. به گفته وی این جنگ در لابهلای خود استعداد آن را دارد که ابرقدرتها در آن دخالت کنند. ترکیه یعنی عضو ناتو از یک طرف و روسیه از طرف دیگر از چنین نزاعی دفاع میکنند. وجود ایران در همسایگی هر دو کشور نیز مهم است. از سوی دیگر این منطقه در واقع یکی از مهمترین مناطق صدور نفت و گاز به اروپا به شمار میرود بنابراین هرگونه نزاعی در آن میتواند حوادث غیرقابل پیشبینیای را به همراه داشته باشد.
منبع: بیبیسی عربی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.