مصاحبه ماریا مورنو با سزار آیرا
با من بودن راهی است به سمت ادبیات
ترجمه: دریا ارجمند
مجموعه آثار سزار آیرا، ماشینی تمام و کمال برای ابداع است بدون ضرورت و یا کلنجارهای ظاهری مینویسد، همیشه هم انگار که برای اولینبار. رویکرد خلاقانه آیرا هیچوقت تغییری نکرده: خستگیناپذیر، هر نویسندهای را در هر ژانری، در هر دوره و هر کشوری میخواند، انگار که پردازش همهاش امکانپذیر باشد. آرشیوی حجیم و متنوع را جمعآوری کرده که سر درآوردن از آن محال است. هر ردپای شخصی اضافه شده به ترکیب با قرار گرفتن در کنار همه ردپاهای دیگر محو میشود. آیرا از همهاش خوشش میآید و بر این منوال مینویسد. به ندرت تن به مصاحبه میدهد-در کشور خودش که هرگز و در خارج که به سختی- زیرا او از ابداع ادبی و اصالت ادبیات خاص خودش صیانت میکند. به نظر میرسد آیرا در رویای امر خود-بنیاد است: همه چیز درون اثر است، بیرون از آن هیچ چیز نیست. به دفعات آدم وسوسه میشود شیوه نوشتن آیرا را به سادهترین طریق این طور توصیف کند: نوشتن با دنبال کردن آخرین سطری که روز قبل نوشته شده، کاشتن چیزی نامحتمل در اثر و در ادامه، تداوم نوشتن تا آنگاه که نامحتمل، باورپذیر شود.
سزار آیرا: تا 18 سالگی در پرینگلس بوئنوس آیرس زندگی میکردم و بعد عین داستان کلاسیک بالزاک درباره بچهای که به شهری بزرگ میرود، از خانه بیرون زدم. دو سالی را به بهانه تحصیل حقوق ولول چرخیدم.
ماریا مورنو: این همیشه در حکم یک راز است که چطور شوق خواندن در خانههایی که هیچ کتابی در آنها نیست، یا شهرهایی که نشانه فرهنگی مشخصی ندارند، شروع میشود.
س. آ: در برهههای مشخص میدانم که امیلیو سالگاری، علمی-تخیلینویس قرن نوزدهمی ایتالیایی پیشرو و رمانهای ماجرایی را میخواندم و چیزهایی که در آن زمان به اسم« مجلههای مکزیکی» شناخته میشدند، که کمیک بودند، آنها در مکزیک ترجمه شان میکردند و در آمریکای جنوبی توزیع میشدند. بعدتر از داشتن مجموعه کاملی از داستانهای پریان با نام «لولو کوچولو» برخوردار شدم.
م. م: بارها شما گفتهاید که بهاین خاطر چیزهای بهخصوصی مینویسید که«به نظر خوب» می رسند. آیا واقعا به «طرح» اعتقاد دارید؟
س. آ: منظورم این بود که من هیچ وقت به وجه احساسی کلمات علاقهای نداشتهام. در واقع، آنچه مینویسم با روشنترین و خنثیترین لحن ممکن امکانپذیر میشود. سعی میکنم نثرم تا حدی شفاف باشد. در مسیری طولانی، همین موجب خلق سبک و نوعی بیان حسی در ایقاع و در ضرباهنگ نوشتار میشود.
م. م: در مقالهای از خودتان با عنوان «نوشتار جدید» میگویید که خودتان را با آوانگاردهایی در یک صف میبینید که میکوشند منادی ژستی رسمی باشند: ابداع.
س. آ: همیشه خیال میکردم که جنم آوانگاردها را ندارم، آخر ادبیات متداول را خیلی دوست داشتم. در سر، بر آن بودم چیزی نو بیافرینم، ولی در دل «قدیمیها» را دنبال میکردم. کمی بعد، در برابر وسوسه بازخوانی تسلیم شدم. از علایم پیری یکی هم این است. در بازخوانی گونهای لذت تکثیر شده را مییافتم. کتابهایی را میخواندم که 40 سال پیش خوانده بودم. همین چند وقت پیش برادران کارامازوف -یکی از آن شکافها که تا باران نیاید، کاری به کارش نداری- را بازخوانی کردم. موقع خواندن، آدم رمان خودش را از بر میسازد- چیزی که این بار نصیبم شد ملحقات گروتسک و نمایشهای سوررئال رمان بود و نه عرفان اخلاقی آن. از آنجا که نه نقد ادبی تدریس میکنم و نه نقد مینویسم، همیشه به خاطر خود خواندن خواندهام. ولی من سیستم خودم را دارم: اگر سراغ نویسندهای بروم همه آثارش را میخوانم. نه اینکه خودم را مجبور کنم، بلکه به طور طبیعی دلم میخواهد همهاش را بخوانم و بعد زندگینامه نویسنده، تحقیقاتی که دربارهاش صورت گرفته، نویسندههایی را که خوانده و پیروانش را... فکر میکنم اینطوری چیزی انداموار از تجربه خواندن به دست میآید. هستند کسانی که سرسری یا از سر کنجکاوی یا بهدلیل علاقه به جلد کتاب، میخوانند، و در نهایت، بنا را به اتمام نمیرسانند. قبلا خیال میکردم مقوله جستوجو برای تاثیرپذیری مد است و از خودم میپرسیدم چرا منی که این قدر زیاد میخوانم هیچ وقت به ترس از آلوده شدن کارهایم با آثار کسی دیگر دچار نشدهام.
م. م: یا ناخواسته دزدی کردن.
س. آ: اینطور نیست که پرهیز کنم، برعکس، میگذارم هر تاثیری میخواهد روی من بگذارد، ولی فرضیه من این است که هر چیزی رقیق میشود. کسی که فقط یک کتاب میخواند، یا مجذوب فقط یک نویسنده میشود، ممکن است دست و پایش را گم کند. اما کسی که از روی نویسندهها، دورهها، یا ژانرها جهش میکند، همه چیز با رقیق شدن خاتمه مییابد
م. م: شما مدافع آوانگاردهایی هستید که-
س. آ: از دل و جان مدافع آن نیستم. «آوانگارد» اصطلاحی نظامی است و برای اینکه شما آوانگارد باشید مجبورید انگیزهای به نیت ویرانگری داشته باشید و من میکوشم تا بسازم. من ادبیاتی هستم و از بخت علاقهمندی به آن برخوردارم. مثلا مریان مور شاعر همیشه برای من الگوست و هر چیزی که مثل نوشتار او شق ورق، مکانیکی و انزواجو نباشد، برایم دلسوزانه، احساسی و تاثیرگذار به نظر میرسد. ولی این اواخر، شاید به دلیل رقت قلب ناشی از پا به سن گذاشتن، شاعرهایی با وجه انسانی بیشتر برایم ستایش برانگیز شدهاند. ولی این بدانمعنی نیست که چیزی از ستایشم به مور کاسته شده باشد. در عمل، این تغییرات در سلیقهام مایه شگفتیام نمیشود. من پراکندهگزین هستم. فهمیدهام که از هر چه میخوانم یا کم و بیش از هرچه بخوانم، خوشم میآید. این آخریها جان اشبری میخواندم. قبلا کتابهای قدیمیترش را خوانده بودم و به نظرم چیز خاصی نبود، تا اینکه اخیرا شعری از او در یکی از مجلههای آمریکایی پیدا کردم و دیدم او وحشیتر شده است و حال و هوای نخستین شاعران سوررئالیست را به چنگ آورده است و این شد که از او خوشم آمد.
م. م: آیا به مخاطب فکر میکنید؟
س. آ: در مورد مخاطب فکر میکنم که من در پی چیزی باورپذیر هستم، اثری با خط داستانی معمولی که مثل رمانهای قدیمی خوانده میشود، گرچه اموری بسیار عجیبوغریبی در آن اتفاق میافتد. با گذشت زمان باشگاه کوچکی از مخاطبان من شکل گرفته است، که حالا میشناسمشان. میدانم چه واکنشی نشان میدهند، من بخشی از آنها هستم. حالا که حرف مخاطب شد، یکبار در حوالی فلورس در کوچه چلوتی قدم میزدم و با مردی برخورد کردم که گفت: «سلام، آیرا! » نگاهش کردم فکر کردم: «من از کجا میشناسمش؟» و او گفت: «نگران نباش، نمیشناسیام، من مخاطبم، مخاطبی متواضع.» «مخاطب متواضع؟ لابد مخاطب متواضع ایزابل آلنده است. مخاطب من مخاطبی محتشم است. نه به خاطر اینکه من خیلی عظمت دارم، بلکه به این دلیل که با من بودن راهی است به سمت ادبیات، نه به سمت کتابهایی که از سر کنجکاوی در کتابفروشیها خریداری میشود. مخاطب من مجبور است مطالب دیگری نیز بخواند. یکبار رمانی از من، «جنگ سالنها» را در روزنامه «لاناسیون» منتشر کردند، این اشتباه است که مردمی که روزنامه میخوانند کتابها را اتوماتیک میخرند و کتاب دست کسی افتاد که هیچ ورودی به ادبیات معاصر نداشت. به هر حال مردم به من تلفن میکردند-اسم من در دفترچه تلفن هست- تا گلایه کنند. رک و رو راست از من میخواهند تا پولشان را پس بگیرند. برای همین هم من با ناشرهایی کار میکنم که برای مخاطبان خاص طالب کار ساخته شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.