|

اغلب مردم فکر می‌کنند سازمان میراث متلاشی شده است

نقد بهشتی بر کارنامه سازمان میراث

صدرا محقق/عكس: امیر جدیدی ،شرق

نقد بهشتی بر کارنامه سازمان میراث
سید محمد بهشتی 60 سال دارد و شش سال از این مدت را (سال‌های 76 تا 82) در راس سازمان میراث فرهنگی کشور گذرانده است. البته او چند سمت دولتی دیگر را هم در پیشینه خود دارد. اما پرونده بهشتی فقط به همین سمت‌های دولتی خلاصه نمی‌شود چرا که او مدرک کارشناسی ارشد مهندسی معماری خود را از دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی گرفته و عضو موسسه فرهنگی ایکوموس (شورای بین‌المللی بناهای تاریخی) و عضو هیات امنای انجمن مفاخر معماری ایران نیز هست. به دلیل همین سابقه مدیریتی و تخصصی، بسیاری او را یکی از بهترین صاحب‌نظران در زمینه میراث فرهنگی کشور می‌دانند. محمد بهشتی در این گفت‌وگو از اهمیت توجه مردم به مسایل میراث و روزگاری که بر این سازمان تخصصی در خلال دو دولت محمود احمدی‌نژاد رفته سخن گفته است. حساسیت مردم و رسانه‌ها مدتی است به اخبار حوزه میراث فرهنگی و آثار تاریخی زیاد شده است. همین‌طور انتشار اخبار پیرامون تخریب و آسیب اشیا، بناها و محوطه‌های تاریخی به شکل چشمگیری افزایش یافته است. به نظرتان این حساسیت از کجا ناشی می‌شود؟ آیا اهمیت میراث تاریخی برای مردم ایران همیشه همین گونه بود؟ حساسیت افکار عمومی نسبت به اخبار حوزه میراث فرهنگی به خودی خود خبر خوبی است. اما حساسیت رسانه‌ها نسبت به این موضوع حکایت از چند نکته دارد؛ یکی البته حساسیت مردم و افکار عمومی به این قبیل اخبار است. خوشبختانه مردم ما حساس هستند و بسیاری حتی ناراحت می‌شوند. این اتفاق نشان دهنده این است که موضوع میراث فرهنگی از سرمایه اجتماعی برخوردار شده است. در حالی که همیشه این‌طور نبوده است؛ مثلا 20 سال پیش تعداد کسانی که در مقابل خبر تخریب میراث از خود حساسیت نشان می‌دادند چندان زیاد نبود. از طرف دیگر این حساسیت حکایت از آن دارد که مردم از سازمان میراث فرهنگی یا از حوزه میراث فرهنگی هیچ خبری نمی‌شنوند که در آن شایبه غرض وجود نداشته باشد. در واقع زمانی رسانه‌های ما مملو از اخباری بود که کارشناسان حوزه میراث فرهنگی برای معرفی فعالیت‌های خود، اعم از کاوش‌های باستان‌شناسی و مرمت یا احیای یک اثر تاریخی، منتشر می‌کردند. پیش از این وقتی در محلی کاوش یا مرمتی صورت می‌گرفت کارشناسی که روی این پروژه کار می‌کرد برای اطلاع‌رسانی در این‌باره با رسانه‌ها گفت‌وگو می‌کرد. آن روزها در رسانه‌های ما پر بود از اطلاعات زیاد مرتبط با میراث به نقل از این کارشناسان. پیش از اینکه می‌گویید منظورتان مشخصا چه دوره‌ای است؟ مربوط به حدود هشت سال پیش. آن زمان مسایل و اخبار تخصصی میراث فرهنگی از زبان کارشناس بیان می‌شد و نه از زبان مدیر. مدیران موضع مستقل ندارند. آنها باید از موقعیت خود و سازمان‌شان دفاع کنند و همیشه دنبال اثبات این موضوع هستند که کار خوب انجام می‌شود. در حالی که کارشناس هیچ غرض مدیریتی ندارد و فقط دنبال این است که یافته‌های جدید خود را طرح کند؛ که هم برای افکار عمومی جذاب بود و هم برای متخصصان امور. علاوه بر این مخصوصا از حضور و خودنمایی مدیران در عرصه رسانه پرهیز می‌شد. وقتی مدیران، راجع به یک دستگاهی که فعالیتش علمی است، اظهار نظر می‌کنند آن گفته ارزش علمی ندارد. اما اظهار نظر کارشناس متخصص ارزش دارد. وقتی اظهار نظر علمی باشد و توسط کسی که عالم به موضوع باشد ابراز شود، افکار عمومی نسبت به آن واکنش مثبت نشان می‌دهد. اما وقتی همین نظرات توسط مدیران بیان می‌شود افکار عمومی نسبت به آن دچار تردید است و همیشه در این فکر است که شاید چیزهایی هست که مدیر نمی‌خواهد به آنها اشاره کند. ما همیشه کارشناسان مرتبط با میراث فرهنگی را داشته‌ایم، اما این کارشناسان هیچ‌گاه اظهار نظر نمی‌کردند؛ به دو دلیل، یا اینکه رسانه‌ها سراغ‌شان نمی‌رفتند، یا آنها از گفت‌وگو با رسانه‌ها خودداری می‌کردند. دلیل نخست به این خاطر بود که نگاه رسانه‌ها همان نگاه عامه مردم بود؛ یعنی نسبت به تخریب میراث و قاچاق اشیای عتیقه حساس بود. طبیعتا این عرصه‌ای نیست که کارشناس اظهار نظر کند، پس کسی سراغش نمی‌رفت. آنان در مرمت و باستان‌شناسی و مردم‌شناسی و زبان‌باستانی کارشناس هستند. خیلی وقت‌ها مصاحبه برایشان راحت نبود زیرا نمی‌دانستند چطور اظهار نظر کنند که در رسانه درست منعکس شود. کارشناس، زبان آکادمیک و تخصصی را خوب بلد است اما صحبت همه فهم برای عامه مردم تمرین و تجربه می‌خواهد. خیلی وقت‌ها کارشناسان این تمرین را نداشتند. در آن دوران سال‌ها زحمت کشیده شد تا کارشناسان تربیت شوند برای اینکه بتوانند با افکار عمومی ارتباط برقرار کنند. کارشناسانی که در فاصله سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۳ اندکی آموخته بودند تا با افکار عمومی و به زبان آنها صحبت کنند و دستاوردهای علمی خود را با مردم در میان بگذارند، به یکباره از گفت‌وگو با رسانه و ارتباط با افکار عمومی منع شدند. در این شرایط، برای جامعه این باور پیش می‌آید که انگار هیچ حفاری باستان شناسانه‌ای در حال انجام نیست. هیچ بنایی مبتنی بر اسلوب علمی مرمت نمی‌شود. در کنار این تصور خبرهای ناگوار مداوم و پشت سر هم که منتشر می‌شود، اغلب مردم فکر می‌کنند سازمان میراث فرهنگی متلاشی شده است. بخشی از سازمان که به شهرستان رفته، بسیاری از کارشناسان خبره نیز که یا بازنشست، یا دور کار، یا برکنار شده‌اند. خوب نتیجه‌اش همین چیزی است که الان شاهدش هستیم. افکار عمومی نسبت به سازمان احساس اطمینان نمی‌کند. گویا این دستگاه یا توان حفاظت ندارد، یا حتی اینکه عزم حفاظت وجود ندارد. بحث خروج آثار از فهرست آثار ثبت ملی چیزی بود که از 1309 تا قبل از این دوره جدید هیچ وقت اتفاق نیفتاده بود. اما وقتی خود سازمان حفاظت از این آثار را بر می‌دارد و اعلام می‌شود که بعضی را از فهرست آثار ثبت شده خارج کرده‌اند، باعث بدگمانی افکار عمومی می‌شود. خلاصه اینکه اگر روزگاری مردم احساس می‌کردند آثار تاریخی در حال تخریب است، سازمان میراث فرهنگی هم می‌خواهد آنها را حفظ کند اما توانش را ندارد. اما حالا گروهی این‌طور فکر می‌کنند و گروهی هم این‌گونه می‌اندیشند که سازمان در واقع تمایلی به حفظ این آثار ندارد. نظر خودتان درباره مسوولان فعلی و شیوه مدیریتی حاکم بر سازمان از سال 84 تاکنون چیست؟ آیا سازمان کم‌کاری کرده یا نتوانسته است با رسانه‌ها و افکار عمومی ارتباط برقرار کند که اخبار خود را به مردم انتقال دهد؟ من پیش از این گفته بودم که درباره این قبیل مسایل سازمان اظهار نظری نمی‌کنم. چرا که به نظر می‌رسد اظهار نظر من به ضرر حفاظت از میراث فرهنگی تمام می‌شود. اما معتقدم دو مدیر اول این دولت در سازمان میراث فرهنگی، خسارت‌های بسیار زیادی به این حوزه وارد کردند. چرا که مهم‌ترین عامل حفاظت از آثار تاریخی آگاهی‌بخشی است. آگاهی‌بخشی حتی از حمایت قانونی و امکانات فنی نیز مهم‌تر است. بخش مهمی از فرآیند آگاهی بخشی توسط رسانه‌ها اتفاق می‌افتد. بالاخره ما در طول تاریخ حفاظت از میراث فرهنگی‌مان صاحب ظرفیتی شده بودیم که بتوان رسانه‌ها را به سمتی راند که به وجه صحیح میراث فرهنگی بپردازند؛ یعنی غیر از اینکه یک خبرگزاری به نام میراث فرهنگی داشتیم، در اکثر روزنامه‌ها نیز صفحه‌ای به اسم میراث راه افتاده بود. در واقع این ظرفیت رسانه‌ای نادیده انگاشته شده است و نتوانستند یا نخواستند درست آن را تغذیه کنند. این ضایعه‌ای بسیار بزرگ است که باید مسوولیت‌هایش را هم بپذیرند. مسوولان سازمان میراث فرهنگی در پاسخ به منتقدان خود می‌گویند که در دوره ما تعداد آثار ثبت جهانی بیشتر از مجموع دوره‌های قبل بوده است. همین‌طور تعداد آثار ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران را نیز گواه دیگری بر کیفیت اقدامات خود می‌دانند. به نظر شما این ادعا درست است؟ این کار، کار خوبی است که تعداد آثار تاریخی ثبت شده، چه در فهرست آثار ملی و چه در فهرست میراث جهانی، افزایش پیدا کند. اما همه کار سازمان میراث فرهنگی این نیست. موضوع حفاظت از آثار تاریخی به همین‌جا ختم نمی‌شود. وقتی می‌بینم شاگردم، که هنوز درسش تمام نشده و کارشناسی خود را نگرفته است، می‌آید با من مشورت می‌کند که فلان بنای تاریخی در فلان شهر را برای مرمت به او سپرده‌اند، من نگران می‌شوم. آن روزگار کارشناس ارشد مرمت باید سال‌ها زیر دست اساتید خبره پرتجربه، کارآموزی می‌کرد تا اجازه یابد دست به کار شود. اما حالا کارهای بزرگ به آدم‌های غیرحرفه‌ای سپرده می‌شود و این قطعا نگران‌کننده است. آقای بهشتی شما در این عرصه هم مدیر بودید و هم متخصص هستید. به نظرتان ضعیف‌ترین بخش کار میراث فرهنگی در این سال‌ها کدام بوده است؟ به اعتقاد من در حوزه پژوهش تقریبا شاهد هیچ تولیدی توسط سازمان نیستیم. در حوزه معرفی نیز بیشتر به آن دسته اقداماتی بها داده می‌شود که جنبه نمایشی دارد. موضوع حفاظت هم که عرض شد. در عین حال می‌دانم که کسانی در سازمان هستند که خیلی فعالیت می‌کنند اما متاسفانه متوجه مسایل اصلی حوزه میراث نیستند. مثلا در یک بخش خیلی نیرو و انرژی فوق‌العاده‌ای می‌گذارند ولی نسبت به حوزه‌ای دیگر بی‌توجه می‌مانند. در حوزه نیروی انسانی هم وضعیت همین گونه است. بزرگ‌ترین ثروتی که سازمان دارد کارشناس خبره است. وقتی می‌بینم که دیگر کارشناس خبره چندانی در این سازمان نیست یا اگر هست بسیار اندک، فکر می‌کنم ضایعه بزرگی رخ داده است. همچنین تخمین‌ها حکایت از آن دارد که در کشور حدود یک میلیون بنا و 200 هزار محوطه تاریخی وجود دارد. این حجم عظیم نیاز به حفاظت، مراقبت و احیا دارد. تازه این همه ماجرا نیست. بخشی از موضوع حفاظت به آثار منقول مربوط است که در موزه‌ها انباشته شده‌اند؛ بیش از سه میلیون شی تاریخی در کشور داریم که باید به آنها سر و سامان داده و به آنها رسیدگی شود. در حالی که نمی‌دانیم چه اتفاقی دارد برایشان رخ می‌دهد. مهم‌ترین موزه ایران، موزه ملی است. وقتی این موزه دایما دچار تغییرات مدیریتی و گماشتن مدیران غیرمتخصص می‌شود نگران می‌شوم. نمی‌گویم اینها قصد سوء دارند اما گاهی با قصد خیر نیز می‌توان خسارت وارد کرد. علاوه بر این باید پرسید در حوزه پژوهش‌های مردم‌شناسی و زبان و گویش‌ چه کاری انجام شده است؟ مرکز اسناد سازمان که یک گنجینه به تمام معنا بود را بار کرده و به شیراز فرستادند. حال گویا تصمیم گرفته‌اند آن را بازگردانند. می‌گویند خسارت سه بار اسباب‌کشی برابر است با یک آتش‌سوزی. با این معیار حساب کنید چه مقدار خسارت در این رفت و برگشت به اسناد وارد شده است؟ و خیلی مسایل دیگر. البته و خوشبختانه در دوره مدیریت جدید سازمان تلاش می‌شود شرایط به وضعیت سال 83 برگردد. منظورتان از مدیریت جدید چه دوره‌ای است؟ منظورم دوره آقای موسوی است که رییس سازمان میراث فرهنگی شد. او تلاش می‌کرد کارهایی انجام دهد. ولی مطمئنأ خیلی فرصت‌ها از دست رفته است. کسی دیگر نمی‌تواند آن نیروی انسانی را بازگرداند. خلئی که در حوزه نیروی انسانی اتفاق افتاده به راحتی قابل جبران نیست. بسیاری از داشته‌های سازمان را نمی‌توان به جای اول بازگرداند. این خسارات غیرقابل جبران است. این دستگاه یک ماموریتی داشت و برای آن اسباب و لوازم اندکی به او سپرده شده بود. اما به همین اسباب و لوازم اندک هم خسارت وارد شد. بسیاری از کارشناسان و از جمله خود شما، معتقدند که انتقال پژوهشگاه میراث فرهنگی از تهران به شیراز یکی از بزرگ‌ترین ضربه‌ها را به ساختار و هویت علمی سازمان وارد کرد. حال اگر از شما مشاوره بخواهند که در این‌باره نظر دهید با بازگشت آن به تهران موافقید یا آن را بی‌فایده می‌دانید و به نظرتان ماندنش در شیراز بهتر است؟ مسلما بازگشت پژوهشگاه بهتر از این است که اصلا وجود نداشته باشد. فقط پژوهشکده باستان‌شناسی زمانی که به اینها تحویل داده شد 37 باستان‌شناس در اختیار داشت. بعد از رفتن به شیراز تعداد آنها کمتر از 10نفر شد. باید پرسید بقیه چه شدند؟ اگر پژوهشکده برگردد آیا تعداد کارشناسان آن به زمان سابق بازمی‌گردد؟ جواب این سوال قطعا خیر است. شما اطلاع دارید آن کارشناسانی که همکاری و ارتباط‌شان با پژوهشکده را قطع کردند پس از انتقال به چه کاری مشغول شده‌اند و کجا هستند؟ عده‌ای بازنشسته و خانه‌نشین شدند. عده‌ای هم از ایران رفتند. اما همین‌ها می‌توانستند در مدت هشت سال تعداد زیادی نیروی کارشناس و متخصص تازه نفس برای کشور پرورش دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.