تقویم مایا و انتساب خرافهپراکنیهای امروزی به آنان
پلهای بیپایه از باور به واقعیت
رضامرادیغیاثآبادی: پژوهشگر و باستانشناس
مایاها از اقوام کهنی بودند که تمدن درخشانی را در نیمه هزاره دوم پیش از میلاد در آمریکای لاتین (مکزیک، نیکاراگوئه، گواتمالا، السالوادور و دیگر نواحی) بنیان نهادند. این تمدن با افول و فرازهایی به مدت سه هزار سال تا نیمه هزاره دوم بعد از میلاد به حیات خود ادامه داد و پس از «کریستف کلمب» و موج مهاجرت سفیدپوستان به قاره جدید به سوی نابودی روان شد.
مایاها تقویم دوگانه و پیچیدهای داشتند. آنان از ترکیب یک سال خورشیدی 365 روزی و یک دوره 260 روزی بهره میبردند. هر دوره 260 روزه، به 13 دوره 20 روزه تقسیم میشد. به این ترتیب، روزها با شمارههایی از یک تا 13 شمارش میشدند و هر 13 روز یک دوره کوتاه به حساب میآمد. مجموع این دورههای کوتاه نیز به 20 میرسید و در نتیجه، 20 دوره 13 روزه، مجموعا دوره بزرگتر 260 روز را تشکیل میداد. این دوره بزرگ 260 روزه را «تزولکین» مینامیدند.
بین دوره تزولکین با 260 روز و سال 365 روز مناسباتی برقرار بود. به این ترتیب که هر 73 تزولکین برابر با 53 سال میشد. تزولکین همچنین به چهار دوره 65 روزه و نیز پنج دوره 52 روزه تقسیم میشد. اما از طرف دیگر، سال خورشیدی 365 روزه مایایی نه به 12 ماه، بلکه به 18 ماه 20 روزه تقسیم میشد و پنج روز بیشتر نیز در پایان داشت.
هر روز مایایی یک «کین» نامیده میشد. 20 روز (یا 20 کین) تشکیل یک «وینال» را میداد. 18 وینال برابر با 360 روز میشد که یک «تون» نامیده میشد. پس از این، هر دوره در 20 ضرب میشد و دوره بزرگتر دیگری را تشکیل میداد: 20 تون مساوی میشد با 7200 روز (20 سال) که «کاتون» نامیده میشد. 20 کاتون مساوی میشد با 144 هزار روز (معادل 400 سال) که «باکاتون» نام داشت. 20 باکاتون مساوی میشد با 2880 هزار روز (برابر 8000 سال) که آن را «پیکتون» مینامیدند. این سیر کماکان ادامه مییابد و دورههای بزرگتر دیگری را میسازد. آخرین و بزرگترین دوره زمانسنجی مایایی «الائون» نام دارد که از 000/000/040/23 روز (64میلیون سال) تشکیل میشود.
در سالهای اخیر شایعهای متداول شده بود که روز 21 دسامبر سال 2012 میلادی بر اساس تقویم مایایی روز پایان جهان است. هرچند این ادعا در ظاهر خود، انگارهای اسطورهای را دنبال میکرد اما شدت تبلیغات عوامفریبانه به حدی رسید که بسیاری از مردم را دچار نگرانی کرد.
با اینکه اساس ادعای فوق یک باورداشت (از نظر آنان) مایایی بوده و نمیتوانست ارتباطی به واقعیتها داشتهباشد اما نکته اصلی اینجاست که حتی همان ادعای «پایان جهان طبق تقویم مایایی» نیز نادرست و وهمی بود. در تقویم و باورداشتهای مایایی (چنانکه در بالا دیدیم) چنین چیزی وجود ندارد. بزرگترین دوره زمانسنجی مایایی (از نظر باورداشتهای آنان) 64 میلیون سال است که تازه پس از آن یک دوره بزرگ دیگر آغاز میشود.
به این ترتیب، انتساب چنین جهل و خرافهپراکنی به آیینهای مایایی و گاهشماری آنان، نوعی اجحاف و خوارداشت در حق تمدنی کهن و درخشان بود که دارای ریاضیات غنی و پیشرفته و نیز نظام محاسباتی دقیق و سنجیده بودهاند. رفتارها و اعتقادهای سادهانگارانه امروزی ما ارتباطی به آن تمدن بزرگ و کهنسال ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.