رسانه و رفتار اجتماعی؛ نظریه انتقال بینذهنی
رسانه چگونه بر تصور ما از رفتار معمول، درست یا پذیرفتنی در جامعه اثر میگذارد؟
در مقاله پیشین دیدیم که رسانهها فقط خبرها را منتقل نمیکنند؛ آنها با انتخاب و برجستهکردن بعضی موضوعات، میتوانند بر اینکه چه مسائلی در جامعه دیده شوند و درباره آنها گفتوگو کنیم، اثر بگذارند. اما نقش رسانه به جلب توجه محدود نمیشود. گاهی آنچه بارها در رسانهها میبینیم، بر تصور ما از رفتارهای معمول و پذیرفتنی نیز اثر میگذارد.
محمدحسن سهامیه
مقاله چهارم: تکرار میشود؛ آیا عادی هم میشود؟
در مقاله پیشین دیدیم که رسانهها فقط خبرها را منتقل نمیکنند؛ آنها با انتخاب و برجستهکردن بعضی موضوعات، میتوانند بر اینکه چه مسائلی در جامعه دیده شوند و درباره آنها گفتوگو کنیم، اثر بگذارند. اما نقش رسانه به جلب توجه محدود نمیشود. گاهی آنچه بارها در رسانهها میبینیم، بر تصور ما از رفتارهای معمول و پذیرفتنی نیز اثر میگذارد.
برای مثال، اگر در شبکههای اجتماعی بارها ویدئوهایی از رهاکردن بیپروای زباله در پارکها، طبیعت یا حاشیه جادهها ببینیم، ممکن است بهتدریج چنین تصور کنیم که این رفتار در جامعه بسیار عادی و رایج است. حتی اگر خودمان چنین کرداری را نادرست بدانیم، شاید در ذهنمان به رفتاری آشنا و قابلانتظار تبدیل شود؛ رفتاری که دیگر چندان دور از تصور نیست.
رایج بودن با درست بودن یکی نیست
برای فهم این موضوع، باید میان دو نوع انتظار اجتماعی تفاوت بگذاریم. گاهی تصور میکنیم دیگران معمولاً چگونه رفتار میکنند؛ مثلاً اینکه آیا بیشتر مردم زباله خود را در طبیعت رها میکنند یا آن را جمع میکنند. این تصور به «هنجار توصیفی» (descriptive norm) مربوط است: برداشت ما از رفتار رایج دیگران.
اما گاهی پرسش ما این است که دیگران چه رفتاری را درست یا پذیرفتنی میدانند. مثلاً آیا جامعه رهاکردن زباله در فضای عمومی را میپذیرد یا آن را رفتاری ناپسند میداند؟ این انتظار به «هنجار تجویزی» (injunctive norm) مربوط است؛ یعنی تصور ما از اینکه جامعه چه رفتاری را تأیید یا رد میکند.
این دو برداشت همیشه با هم هماهنگ نیستند. ممکن است فردی تصور کند بسیاری از مردم رفتاری نادرست را انجام میدهند، اما در عین حال بداند که جامعه آن را تأیید نمیکند. یا برعکس، رفتاری را رایج بداند و تصور کند دیگران نیز آن را پذیرفتهاند.
رسانهها میتوانند در شکلگیری هر دو برداشت نقش داشته باشند؛ نه فقط از راه آنچه میگویند، بلکه از طریق رفتارهایی که نمایش میدهند، شخصیتهایی که برجسته میکنند و پیامدهایی که برای رفتارها در نظر میگیرند.
وقتی بازنمایی، تصویری از واقعیت میسازد
تصور کنیم در یک هفته، چندین ویدئو از رهاکردن زباله در پارکها و طبیعت منتشر میشود. اگر این تصاویر بارها در معرض دید ما قرار گیرند، ممکن است میزان رواج چنین رفتاری را بیش از واقعیت برآورد کنیم. اما نتیجه به شیوه بازنمایی نیز بستگی دارد: آیا رفتار بهعنوان نمونهای از بیمسئولیتی بازنمایی و نقد میشود؟ آیا دیگران به آن بیاعتنا هستند؟ آیا پیامدهایش نشان داده میشود؟ یا آن رفتار، بدون واکنش و پیامدی در روایت باقی میماند؟
صرف نمایش یک رفتار، لزوماً به معنای تأیید آن نیست. رسانه ممکن است کرداری نادرست را برای نقد آن نمایش دهد. بنابراین، آنچه اهمیت دارد فقط تکرار نیست؛ زمینه روایت، واکنش دیگران، پیامد رفتار و برداشت مخاطب نیز در این میان نقش دارند.
به همین دلیل، باید میان «زیاد دیدهشدن» یک رفتار و «پذیرفتهشدن» آن تفاوت گذاشت. ممکن است رفتاری بارها در رسانه دیده شود، اما همچنان ناپسند تلقی شود. در عین حال، بازنمایی مکرر آن میتواند بر تصور ما از میزان رواجش اثر بگذارد.
از تصور درباره دیگران تا رفتار خودمان
چرا این تفاوت اهمیت دارد؟ زیرا رفتار اجتماعی ما فقط به باورها و ارزشهای شخصیمان وابسته نیست؛ برداشت ما از رفتار و انتظار دیگران نیز میتواند در تصمیمهایمان دخیل باشد.
اگر تصور کنیم بیشتر مردم در یک موقعیت خاص قانون یا قاعدهای را رعایت نمیکنند، ممکن است رعایت آن برایمان دشوارتر یا حتی بیفایده به نظر برسد. اگر گمان کنیم دیگران مسئولیتپذیری و همکاری را ارزشمند میدانند، شاید برای انجام چنین رفتارهایی انگیزه بیشتری پیدا کنیم.
اما این مسیر قطعی نیست. انسانها صرفاً با دیدن یک رفتار، آن را تقلید نمیکنند. تجربههای شخصی، محیط خانوادگی، دوستان، شرایط اقتصادی و اجتماعی، قوانین و نیز امکان واقعی انجام رفتار اهمیت دارند. همانطور که در مقاله نخست دیدیم، حتی باور و نگرش پذیرفتهشده نیز همیشه به رفتار تبدیل نمیشود.
پس اثر رسانه را نباید به رابطهای ساده و مستقیم فروکاست: دیدن یک رفتار، الزاماً به پذیرفتن یا انجام آن نمیانجامد. با این حال، بازنماییهای رسانهای میتوانند بخشی از محیطی باشند که در آن، تصورات ما از رفتار معمول و پذیرفتنی شکل میگیرند یا تغییر میکنند.
مسئله فقط آن چیزی نیست که رسانه نشان میدهد
در اینجا مسئولیت رسانه اهمیت پیدا میکند. رسانهها با انتخاب روایتها، شخصیتها و پیامد رفتارها، در ساختن تصویری از زندگی اجتماعی سهیماند. اگر رفتارهای آسیبزا بارها نمایش داده شوند، اما پیامدها و نقد آنها نادیده گرفته شود، ممکن است تصویری ناقص از واقعیت اجتماعی شکل بگیرد. در مقابل، نمایش رفتارهای مسئولانه نیز اگر شعاری، غیرواقعی یا جدا از شرایط زندگی مردم باشد، لزوماً اثرگذار نخواهد بود.
مسئولیت رسانه به معنای حذف همه رفتارهای نادرست از روایتهایش نیست؛ چنین کاری نه واقعبینانه است و نه مطلوب. مسئله این است که رفتارها چگونه و در چه زمینهای بازنمایی میشوند، چه پیامدهایی دارند و آیا روایت رسانهای به فهم پیچیدگیهای زندگی اجتماعی کمک میکند یا تصویری سادهشده و گمراهکننده میسازد.
در مقالههای پیشین دیدیم که رسانه میتواند بر تفسیر پیامها و میزان توجه عمومی به موضوعات اثر بگذارد. اکنون میبینیم که بازنماییهای رسانهای، در کنار تجربهها و روابط اجتماعی، ممکن است بر تصور ما از رفتار معمول و پذیرفتنی نیز اثر بگذارند. این تصورات خود میتوانند یکی از زمینههای شکلگیری رفتار اجتماعی باشند.
اما اگر بازنمایی رسانهای در شکلگیری انتظارهای اجتماعی سهم دارد، رسانه در برابر تصویری که از رفتار انسانها و جامعه ارائه میکند، چه مسئولیتی دارد؟ این پرسش ما را به بحث اخلاق رسانهای، اعتماد و مسئولیت اجتماعی رسانه نزدیک میکند. در مقاله بعدی، به بررسی اجمالی این پرسش میپردازم. @sahamieh
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
Lapinski, M. K., & Rimal, R. N. (2005). “An Explication of Social Norms.” Communication Theory, 15(2), 127–147.
Chung, A. C., & Rimal, R. N. (2016). Social norms: A review. Review of Communication Research.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.