روزگار سپری‌شده بچه سالخورده

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

رویا صدر: «پدرام» شخصیت اصلی «پیربچه» وقتی می‌خواهد حافظه‌ پرشده‌ گوشی موبایلش را پاک کند، با مرور عکس‌ها و فیلم‌های آن، به خاطرات گذشته‌اش برمی‌گردد، دوباره نگاهشان می‌کند، از آنها فاصله می‌گیرد و از رهگذر این فاصله‌گذاری، زوایای طنزآمیزشان را کشف و بازگو می‌کند. انگار برای رهایی از بار سنگین خاطرات، طنز، بهترین پناهگاه باشد! «پیربچه» نوشته‌ پدرام ابراهیمی روایتگر این کشف است؛ بازگویی تجربه‌‌های زیسته‌‌ یک نسل با تمام تلخی و شیرینی‌هایش و از این رهگذر، به تماشای دغدغه‌ها، نگرانی‌ها و تنش‌های بی‌پایانش نشستن. راوی یک تیپ است؛ پسری دهه‌شصتی از طبقه‌ متوسط شهری با همه ویژگی‌های سبک زندگی‌اش که نهایتا به وادی هنر و نگارش و به دنیای روزنامه‌نگاران کشانده‌ شده که در آن: «یادشان نمی‌ماند باید در ازای کارکردن پول بگیرند!». کتاب تصاویری پراکنده ولی دقیق را از دنیای درون و پیرامون راوی در دست می‌دهد، از آرزوها و سرگرمی‌های کودکانه‌، فرم زیست شهری، مناسبات خانوادگی و فامیلی می‌گوید، عشق‌های سبکسرانه‌ دوران نوجوانی و روابط اجتماعی دوران جوانی‌اش را مرور می‌کند تا مخاطب را گام‌به‌گام، چند قدم به جلو و چند قدم به عقب، به‌ پیش ببرد و همین صحنه‌های در ظاهر ساده را دستمایه‌ی انعکاس نگاه هستی‌شناسانه‌ نویسنده قرار دهد. خواننده، از همان صفحات اول دستش می‌آید که قرار نیست در این اثر با طرح داستانی مشخص یا اتفاقاتی عجیب روبه‌رو شود؛ کمتر در آن خبری از طنز موقعیت است و بیشتر قالب طنز عبارتی دارد؛ اما هنر نویسنده آن است که از رهگذر این طنز عبارتی از سطح گفت‌وگوها، عبارات و واژه‌ها می‌گذرد و به عمق روابط فردی و انسانی می‌رود. کتاب در چند بخش سامان ‌یافته است که مثل قطعات پازلی هم را کامل می‌کنند تا دنیای درون و پیرامون راوی را از دوران کودکی تا حال به تصویر بکشند تا مخاطب در آینه‌ آن چه‌بسا خودش را ببیند و با آدم‌هایش همذات‌پنداری کند. در کتاب طنزی لطیف و در عین‌ حال شاعرانه جاری است که در رویارویی با درد و رنج به طنزی تلخ پهلو می‌زند، از واژگان فراتر می‌رود و در عمق روح و روان می‌نشیند. مثلا راوی در رویارویی اطرافیانش با مرگ تدریجی مادربزرگ می‌نویسد: «حرارت زندگی در تن آبا مثل سرخی کم‌جان ذغالی رو به خاموشی است و ما هی سعی می‌کنیم با فوت و بادبزن و سشوار، سرخ نگهش داریم». در برخورد راوی با دلخوری‌ها و دلبستگی‌های مادر و فرزندی، در نگرانی راوی از نادیده‌ گرفته‌شدن، در نگرانی او از ناتوانی در کشیدن بار زندگی هم می‌توان این ویژگی را دید. اینجاست که می‌توان گفت توانایی‌های نگارشی نویسنده به طنز عبارتی اثر، ارزشی ادبی داده است و سنگینی سایه‌ این ویژگی بر سراسر کتاب چنان است که می‌توان آن را سبک نگارش نویسنده دانست: سبکی متکی بر بخشیدن اعتبار ادبی به طنز عبارتی، به‌خصوص اینکه التزام نویسنده بر رعایت اصول نگارش، «پیربچه» را از بسیاری از آثار مشابه متمایز کرده است. کتاب پر است از تصاویری آشنا که طنز اثر به آن رنگ زده. مثلا گریز دهه‌شصتی‌ها از تماس تلفنی: «برای اینکه کار به تلفن نکشد حاضر بودم طول جاده ساوه را تا باغ غلت بزنم و هم‌زمان رمان بنویسم»، تماس تصویری جمع فامیل با یک خارج‌نشین: «موبایل مثل سینی ته‌دیگ توی خانه دست‌به‌دست می‌شود و یادآوری‌اش هم غدد لنفاوی‌ام را متورم می‌کند!»، از معضل پرستاری از سالمندان، با تصویری از مادر و خاله‌ راوی: «در پرستاری از مادربزرگ به قدیس تبدیل‌ شده‌اند، می‌توانند صومعه دایر کنند و به تمام کسانی که بیمار مسن دارند و می‌روند، برای اعتراف بگویند: صبر پیشه کن، فرزندم، و سیب کمپوت کن، له کن، بده بخوره» و از بستگان تازه به دوران رسیده‌ای که راوی با واردکردن لحنشان در دیالوگ‌ها، طنز عبارتی می‌آفریند و هزار و یک تصویر دیگر که دیروز و امروز ما را ساخته و حسش با ما آمده تا در «پیربچه» زوایای طنزآمیزش را مرور کنیم و ببینیم خاطره‌ها چطور می‌توانند بازتعریف شوند و به لحظات ما رنگ بزنند و همچنین یک حدیث نفس تا چه حد می‌تواند حس‌برانگیز و گویا باشد. البته در این میان نویسنده خودش را هم از قلم نمی‌اندازد؛ امری که به تعمیق طنز اثر کمک می‌کند و ازجمله شگردهای ایجاد فضا و موقعیت طنز در آثار ادبی و هنری است. برای مثال، وقتی به خاطرات دوران هنرآموزی عکاسی برمی‌گردد، می‌نویسد: «خیلی زود اسمم در مطبوعات چاپ شد یک‌ بار در مجله عکس در خبر نمایشگاه گروهی شاگردان استاد کامران و یک‌ بار در روزنامه‌ همشهری وقتی مادر استاد مرد و من و نوزده نفر دیگر از هنرجوها دنگ گذاشتیم و آگهی تسلیت چاپ کردیم». یا وقت اسباب‌کشی از چیزهایی که لازم داشته و مجبور می‌شود از آنها بگذرد این‌طور یاد می‌کند: «شورت‌های سوراخ‌سوراخ قدیمی‌ام که می‌خواستم روزی باهاشان نمایشگاه هنر مفهومی برپا کنم، مخروط‌های بانشده کاج که سال‌ها جمع کرده بودم و کتابچه قانون اساسی ایران». استفاده از توصیفات و تعابیر طنزآمیز که گاه به واژه‌سازی هم می‌انجامد ویژگی مهم طنز عبارتی در کتاب است. مثلا آبا (مادربزرگ) در قیاس با زن‌دایی «وسواسی میانه‌رو» به‌ حساب می‌آید، انتظار برای شنیدن خبر مرگ یک عزیز به «حالت پیشاعزایی» تعبیر می‌شود، راوی، کسب درآمد اندک از عکاسی را‌ «اقتصاد وابسته به برنامه عکس در مقابل غذا» تعبیر می‌کند یا می‌نویسد: «آموزش خصوصی عکاسی شکاف خیلی تنگی بود که خدا از لای آن به‌ام غذا می‌رساند» و در اوج لذت از زندگی هم: «چرخ‌های زهرمارکردن لذت» به کار می‌افتند. طنز اثر گاه روراست و صریح است، که سریع به ذهن مخاطب منتقل می‌شود و گاه لابه‌لای مفهوم‌پردازی‌ها، گم می‌شود، به روانی اثر آسیب می‌رساند و درک معنا را به تأخیر می‌اندازد؛ گاهی هم استفاده از کنایه، استعاره و تشبیه به یاری تعمیق طنز واژگانی و عبارتی می‌آید. مثلا از این جمله ما می‌فهمیم که ماجرا مربوط به سر ظهر است: «سایه‌ آدم‌ها داشت زیر پایشان له می‌شد که رسیدیم به ایستگاه شهرک». کتاب پر است از حس راوی در برابر از دست دادن پدر در دوران کودکی که هیچ‌وقت دست از سرش برنمی‌دارد. ولی نویسنده بازگویی این فاجعه را با طنز تلطیف می‌‌کند و در بیان آن به طنزی تلخ می‌رسد. درباره عکس‌العمل فامیل در روزهای بعد از فوت پدر می‌نویسد: «قول کمک‌ها و رساندن ما به آینده‌ای درخشان آن‌قدر زیاد شد که از تسلای خاطر گذشت و کم‌کم داشتم از مردن بابا خوشحال می‌شدم». بخش انتهایی کتاب «آخرین وصیت تا این لحظه» که قالب وصیت‌نامه پدر را دارد درواقع طنزنوشته‌ای از نویسنده است که در حد فکاهه می‌ماند و در مجموع نسبت به دیگر بخش‌های کتاب، ساز دیگری می‌زند که البته شاید نویسنده ترجیح داده در این میان، این ساز را هم امتحان کند! در نهایت می‌توان گفت «پیربچه» روایت گذار است، گذار از دوره‌هایی با نشانه‌های مشخص اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به دوره‌هایی دیگر؛ نویسنده از سرنوشت نام حک‌شده روی تابلوی برنجی جلو محوطه نمادی می‌سازد؛ باشد که بتوان با نگاه خیامیِ «این نیز بگذرد»ی، اکنون را تاب آورد و در سایه‌ «رهاشدن» از زیر بار سنگین خاطره‌ها به فردای مبهم چشم دوخت! پدرام ابراهیمی در «پیربچه» نشان می‌دهد که در انتقال این نگاه هستی‌شناسانه‌ در قالب طنز و در نتیجه در آفرینش یکی از بهترین اتفاق‌های حوزه‌‌ کتاب‌های طنز امروز تواناست.