درباره رمان «دختر اصفهان»
شهری که داستان در آن ریشه دارد
خواندن رمانی که در اصفهان می‌گذرد، برای من پیش از هر چیز با خوشحالی همراه است؛ خوشحالی از اینکه دوستی کتابی نوشته و به جمع کتاب‌هایی افزوده شده که اصفهان را موضوع و زمینۀ روایت خود قرار داده‌اند. اصفهان شهری است با لایه‌های فراوان تاریخی، فرهنگی و اجتماعی و هنوز ظرفیت‌های بسیاری برای داستان‌گویی دارد. هر کتابی که بخشی از این شهر را به ادبیات وارد کند، می‌تواند دریچه‌ای تازه پیش روی خواننده بگشاید. امیدوارم این کتاب سرآغاز نوشته‌های بیشتری دربارۀ اصفهان باشد؛ کتاب‌هایی که خواندنشان لذت و علاقۀ ما را به شهرمان دوچندان کند.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
علی خدایی: خواندن رمانی که در اصفهان می‌گذرد، برای من پیش از هر چیز با خوشحالی همراه است؛ خوشحالی از اینکه دوستی کتابی نوشته و به جمع کتاب‌هایی افزوده شده که اصفهان را موضوع و زمینۀ روایت خود قرار داده‌اند. اصفهان شهری است با لایه‌های فراوان تاریخی، فرهنگی و اجتماعی و هنوز ظرفیت‌های بسیاری برای داستان‌گویی دارد. هر کتابی که بخشی از این شهر را به ادبیات وارد کند، می‌تواند دریچه‌ای تازه پیش روی خواننده بگشاید. امیدوارم این کتاب سرآغاز نوشته‌های بیشتری دربارۀ اصفهان باشد؛ کتاب‌هایی که خواندنشان لذت و علاقۀ ما را به شهرمان دوچندان کند.
«دختر اصفهان» از موضوعی جذاب بهره می‌برد و خواننده را به فضایی تاریخی می‌برد. انتخاب چنین زمینه‌ای، البته مسئولیت‌هایی هم برای نویسنده به همراه دارد. وقتی داستان در دوره‌ای مشخص از تاریخ، مثلاً روزگار ظل‌السلطان، می‌گذرد، خواننده به تدریج انتظار پیدا می‌کند که نه‌فقط رویدادها، بلکه زبان، اشیا، رفتارها و حتی شیوۀ فکرکردن شخصیت‌ها نیز با آن زمان تناسب داشته باشد. این تناسب الزاماً به معنای بازسازی موزه‌ای و خشک گذشته نیست؛ اما جزئیات باید چنان در جهان داستان جا بگیرند که خواننده حضور زمانه‌ای دیگر را باور کند.
یکی از نکته‌هایی که هنگام خواندن کتاب توجهم را جلب کرد، کاربرد بعضی تعبیرها و واژه‌هایی بود که رنگ‌وبوی امروزین دارند. برای نمونه، عبارت «اصفهان، شهر زندگی» بیش از آنکه به زبان و بیان یک دوره تاریخی نزدیک باشد، یادآور شعارهای معاصر شهری و تبلیغاتی است. در چنین مواردی مسئله فقط درست یا نادرست‌بودن یک عبارت نیست؛ مسئله این است که آیا آن عبارت در دهان شخصیت و در فضای تاریخی داستان طبیعی به نظر می‌رسد یا نه. همین حساسیت دربارۀ واژه‌هایی مانند «بچۀ پایین» یا «پاپیون» نیز می‌تواند مطرح باشد. البته دربارۀ هیچ‌یک از این نمونه‌ها، بدون بررسی دقیق تاریخی و زبانی، نباید با قطعیت حکم به خطا داد. بهتر است آنها را پرسش‌هایی دربارۀ تناسب زبان با زمان روایت بدانیم.
جزئیات مربوط به وسایل و شیوۀ زندگی نیز همین اهمیت را دارند. حضور دوچرخه در داستانی که در روزگار ظل‌السلطان می‌گذرد، برای خواننده پرسش‌برانگیز است و نیاز به بررسی تاریخی دارد. در نقد ادبی، میان چیزی که قطعاً نادرست است و چیزی که صرفاً برای خواننده نامأنوس جلوه می‌کند، باید تفاوت گذاشت. گاهی یک واژه یا شیء با توضیحی کوتاه و دقیق در متن جا می‌افتد و گاهی نبودن چنین زمینه‌ای، خواننده را از جهان داستان بیرون می‌آورد.
پرسش دیگر به دانسته‌های شخصیت‌ها مربوط می‌شود. وقتی راوی یا شخصیتی در شب قصه‌ای را نقل می‌کند، خواننده ممکن است بخواهد بداند این قصه را از کجا شنیده و چگونه به آن دسترسی پیدا کرده است. برای مثال، اشاره به «هولستر» یا قصۀ «داش‌آکل» می‌تواند چنین پرسشی را پیش بیاورد. اهمیت موضوع در این نیست که شخصیت حتماً نباید چنین چیزی بداند؛ ممکن است سفر کرده باشد، از مسافری شنیده باشد یا قصه در میان مردم نقل شده باشد. مسئله این است که داستان، تا جایی که لازم است، راه رسیدن این آگاهی به شخصیت را برای خواننده باورپذیر کند. این پیوندهای کوچک، به استحکام جهان داستان کمک می‌کنند.
ساختار قصه‌درقصه در «دختر اصفهان» نیز یادآور سنتی دیرپا در ادبیات فارسی و به‌ویژه «هزار و یک شب» است. این انتخاب ظرفیت زیادی دارد؛ زیرا هر قصه می‌تواند هم به تعلیق روایت اصلی بیفزاید و هم چیزی از شخصیت‌ها و وضعیت عاطفی آنها آشکار کند. با این حال، صِرف قرار‌گرفتن قصه‌ای در دل قصۀ دیگر، به‌تنهایی به ساختار نیروی کافی نمی‌دهد. بهتر است هر روایت فرعی نسبتی روشن با داستان اصلی داشته باشد؛ نسبتی که یا گرهی را پیش ببرد، یا شناخت ما را از شخصیت‌ها تغییر دهد، یا بر انتظار و اشتیاق خواننده بیفزاید. در غیر این صورت ممکن است رشتۀ قصۀ اصلی از دست برود و خواننده بیش از آنکه درگیر سرنوشت شخصیت‌ها شود، فقط منتظر قصۀ بعدی بماند.
به نظرم اگر خط عاطفی و عاشقانه مرکزی با تمرکز بیشتری دنبال می‌شد و قصه‌های فرعی در خدمت تحول همان رابطه قرار می‌گرفتند، امکان همراهی و کشش بیشتری پدید می‌آمد. برای نمونه، می‌شد فاصله و انتظار میان دو شخصیت در طول شب‌ها به تدریج تغییر کند و هر قصه، به شکلی، بر این تغییر اثر بگذارد. در این صورت سنت قصه‌گویی نه‌فقط الگویی برای ادامه‌دادن روایت، بلکه نیرویی برای پیش‌بردن آن می‌شد.
با همه این ملاحظات، «دختر اصفهان» کتابی خواندنی با موضوعی جذاب است و می‌توان دربارۀ انتخاب‌های زبانی، تاریخی و روایی آن گفت‌وگو کرد. این نکته‌ها را نه برای کم‌کردن ارزش کوشش نویسنده، بلکه از سر علاقه به کتاب و به شهری می‌نویسم که داستان در آن ریشه دارد. خوشحالم که دوستی چنین کتابی نوشته و امیدوارم نویسندگان دیگری نیز به سراغ اصفهان و زندگی‌های پنهان و آشکارش بروند. هرچه روایت‌های بیشتری از این شهر داشته باشیم، امکان دیدن دوباره آن از زاویه‌هایی تازه بیشتر می‌شود؛ و شاید با خواندن این کتاب‌ها، لذت و محبت ما به اصفهان دوچندان شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
