‌خیابان در امتداد جنگ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌راهپیمایی ۱۳ آبان امسال را نمی‌توان صرفا در امتداد آیین سالانه روز ملی مبارزه با استکبار جهانی دید. خیابان‌های تهران در این روز، بیش از آنکه فقط محل بازتولید شعارها و نمادهای آشنای چهار دهه گذشته باشند، صحنه بازتاب تحولات تازه‌ای بودند که پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، معادلات سیاسی و امنیتی کشور را تحت تأثیر قرار داده‌اند. جنگ، شهادت دانش‌آموزان میناب، تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز و آینده مناسبات تهران و واشینگتن، امسال به عناصر اصلی روایت این مناسبت تبدیل شده بودند؛ روایتی که در کنار حافظه تاریخی ۱۳ آبان، حامل نشانه‌هایی از تغییر اولویت‌ها و مطالبات سیاسی نیز بود. ‌راهپیمایی سراسری ۱۳ آبان ۱۴۰۵ با شعار «میثاق با شهیدان، نبرد با استکبار» در بیش از ۹۰۰ نقطه کشور برگزار شد. در تهران، حرکت راهپیمایان از ساعت ۹ صبح و از میدان فلسطین به سمت محل سابق سفارت آمریکا آغاز شد؛ مکانی که در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی با عنوان «لانه جاسوسی» شناخته می‌شود و همچنان یکی از مهم‌ترین نمادهای تقابل تاریخی ایران و ایالات متحده است. با این حال، آنچه در مسیر راهپیمایی امسال بیش از گذشته به چشم می‌آمد، حضور پررنگ نشانه‌های جنگ اخیر و تلاش برای پیوندزدن آن با روایت تاریخی ۱۳ آبان بود. ‌در میان تصاویر و پلاکاردهای حمل‌شده، عکس دانش‌آموزان جان‌باخته مدرسه میناب جایگاه ویژه‌ای داشت. گرامیداشت یاد این دانش‌آموزان، به‌ویژه ۱۶۸ شهید مدرسه شجره طیبه میناب که در قطع‌نامه پایانی نیز از آنان یاد شد، یکی از برجسته‌ترین وجوه مراسم امسال بود. در کنار تصاویر شهدای جنگ اخیر، عکس‌هایی از امام شهید، شهیده زهرا حدادعادل، شهید علی لاریجانی، شهید ابراهیم رئیسی، شهید سرتیپ عزیز نصیرزاده، شهید تنگسیری و دیگر جان‌باختگان نیز در دست شرکت‌کنندگان دیده می‌شد. دانش‌آموزانی با لباس‌های محلی اقوام ایرانی نیز در جایگاه حضور داشتند و اجرای سرود جمهوری اسلامی ایران در آغاز مراسم، فضای آیینی و دانش‌آموزی این مناسبت را برجسته کرد.

‌این حضور، صرفا بزرگداشت قربانیان جنگ نبود، بلکه نشان می‌داد چگونه یک واقعه نظامی می‌تواند به حافظه سیاسی و اجتماعی یک مناسبت تاریخی افزوده شود. 

۱۳ آبان‌، پیش از این نیز با سه واقعه مهم گره خورده بود؛ تبعید امام خمینی‌(ره)  در سال ۱۳۴۳ در پی اعتراض به قانون کاپیتولاسیون، کشته‌شدن دانش‌آموزان معترض در سال ۱۳۵۷ و تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸. امسال اما جنگ اخیر و قربانیان آن، به‌ویژه دانش‌آموزان میناب، در کنار این سه واقعه قرار گرفتند تا معنای سیاسی روز دانش‌آموز و روز ملی مبارزه با استکبار با تجربه‌ای معاصر بازخوانی شود.

تنگه هرمز؛ از جغرافیای راهبردی تا نماد سیاسی

یکی از موضوعات محوری در تصاویر، بیلبوردها و پلاکاردهای مسیر راهپیمایی، تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز بود. جنگ ۴۰روزه و پیامدهای آن، به‌ویژه اختلال در تردد کشتیرانی و انتقال انرژی، سبب شده است تنگه هرمز از یک گذرگاه مهم دریایی به یکی از کانون‌های اصلی منازعه ایران با آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن تبدیل شود. در روایت حاضر در مراسم، مدیریت و کنترل این آبراه در واکنش به حملات نظامی، به ‌عنوان یکی از مؤلفه‌های قدرت ایران برجسته می‌شد. اهمیت این موضوع فقط به ابعاد نظامی محدود نیست. تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی انرژی است و هرگونه اختلال پایدار در آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقه داشته باشد؛ از افزایش قیمت نفت و گاز گرفته تا بالارفتن هزینه حمل‌ونقل و فشار بر اقتصاد کشورهای مصرف‌کننده. همین پیوند میان امنیت منطقه‌ای و اقتصاد جهانی است که تحولات این آبراه را به مسئله‌ای فراتر از یک منازعه دوجانبه تبدیل می‌کند. در چنین شرایطی، بازتاب گسترده تنگه هرمز در راهپیمایی ۱۳ آبان را باید نشانه‌ای از تلاش برای نمایش ابعاد ژئوپلیتیکی جنگ و ظرفیت اثرگذاری ایران بر معادلات بین‌المللی دانست.

پرچم آمریکا در بخش‌هایی از مسیر به آتش کشیده و شعارهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی بارها از سوی راهپیمایان تکرار شد. در مقابل، پرچم بزرگ ایران بر فراز جمعیت حمل می‌شد. پلاکاردهایی در حمایت از برنامه هسته‌ای ایران و تأکید بر برخورداری کشور از ظرفیت‌های هسته‌ای نیز در میان جمعیت دیده می‌شد. در خیابان طالقانی، برخی دست‌نوشته‌ها به زبان‌های خارجی تهیه شده بودند؛ از جمله پلاکاردی به زبان آلمانی که موضعی تند علیه اسرائیل را بیان می‌کرد. این نشانه‌ها از تلاش برگزارکنندگان و برخی شرکت‌کنندگان برای فراتربردن پیام مراسم از مخاطب داخلی حکایت داشت، هرچند میزان بازتاب و دریافت این پیام‌ها در افکار عمومی جهانی، موضوعی جداگانه است.

علیرضا زاکانی، شهردار تهران و سخنران مراسم پایتخت، در سخنان خود کوشید‌ با یادآوری توصیه امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه «هر‌چه فریاد دارید سر آمریکا بکشید»، تأکید کرد اختلاف ایران و آمریکا را نباید اختلاف سلیقه یا اختلاف بر سر موضوعات مقطعی دانست، بلکه این تقابل، به گفته او، ریشه در مبانی و جهت‌گیری‌های متفاوت دو نظام سیاسی دارد. زاکانی آمریکا را «طاغوت زمانه» خواند و با پیونددادن سیاست خارجی جمهوری اسلامی به مفاهیمی چون استقلال، عدالت، معنویت و مقابله با نظام سلطه، انقلاب اسلامی را حرکتی در برابر نظم سیاسی مسلط جهان توصیف کرد. او همچنین با اشاره به سیاست‌های تحریمی و اقدامات نظامی آمریکا علیه ایران، این کشور را مانعی در مسیر شکل‌گیری ایران قدرتمند دانست و مدعی شد واشینگتن در مواجهه با اراده ملت ایران به اهداف خود نرسیده است.‌

‌‌۱۳ آبان؛ بازخوانی تاریخ و مطالبات سیاسی تازه

در حاشیه مراسم، سیدمحمدرضا میرتاج‌الدینی نیز با اشاره به سه واقعه تاریخی مرتبط با ۱۳ آبان، این روز را نماد ایستادگی در برابر مداخلات خارجی دانست. او با یادآوری اعتراض امام خمینی‌(ره) به قانون کاپیتولاسیون در سال ۱۳۴۳، کشته‌شدن دانش‌آموزان در سال ۱۳۵۷ و تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸، تأکید کرد این وقایع در حافظه تاریخی جمهوری اسلامی به یکدیگر پیوند خورده‌اند. ‌میرتاج‌الدینی همچنین با اشاره به اظهارات اخیر معاون اول رئیس‌جمهور درباره تسخیر سفارت آمریکا، از این اقدام به ‌عنوان حرکتی در واکنش به مداخلات واشینگتن در امور ایران دفاع کرد. او مدعی شد آمریکا همچنان در پی تضعیف جمهوری اسلامی است و با اشاره به توان دفاعی کشور، از عملکرد نیروهای مسلح در مقابله با تهدیدات سخن گفت. ادعای توقیف و هدف قرارگرفتن نفتکش‌ها و رهگیری پهپادهای آمریکایی نیز از جمله مواردی بود که او برای توضیح توانمندی دفاعی ایران مطرح کرد. ‌اما شاید مهم‌ترین بخش سیاسی مراسم، نه در سخنرانی‌ها، بلکه در متن قطع‌نامه پایانی آن قابل مشاهده بود. قطع‌نامه‌ای که در هشت بند تنظیم شده و در کنار مواضع متعارف ضدآمریکایی و ضداسرائیلی، مجموعه‌ای از مطالبات مشخص در حوزه‌های نظامی، هسته‌ای، دیپلماتیک و اقتصادی را مطرح می‌کرد. ‌در این قطع‌نامه، تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران محکوم و بر ضرورت خون‌خواهی رهبر شهید و شهدای جنگ، به‌ویژه دانش‌آموزان میناب، تأکید شده است. همچنین موضوع به‌روزرسانی بانک اهداف و قرارگرفتن دارایی‌های مادی و غیرمادی آمریکا و اسرائیل در تیررس نیروهای مسلح، به ‌عنوان یک ضرورت راهبردی مطرح شده است. تأکید بر تقویت دفاع بومی، بازتعریف معماری نظامی و امنیتی و دستیابی به توان پاسخ‌گویی فوری و بدون محدودیت جغرافیایی به تهدیدات نیز بخش دیگری از مطالبات مندرج در این متن است.

‌در حوزه سیاسی، قطع‌نامه بر تجدید بیعت با آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای و تبعیت از رهبری انقلاب تأکید می‌کند. همچنین هم‌افزایی میان میدان و دیپلماسی، انسجام در تصمیم‌گیری و هماهنگی قوای سه‌گانه را از الزامات عبور از شرایط کنونی می‌داند.

 درخواست خروج از NPT

یکی از بخش‌های قطع‌نامه، بند پنجم آن است؛ بندی که فراتر از حمایت کلی از برنامه هسته‌ای ایران، خواستار بازنگری در منافع و الزامات استمرار عضویت جمهوری اسلامی در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) شده و خروج از این پیمان را به‌ عنوان مطالبه‌ای جدی مطرح می‌کند. اهمیت این بند در آن است که موضوع هسته‌ای را از سطح تأکید بر حقوق فنی و علمی ایران به عرصه‌ای حساس‌تر در سیاست خارجی و امنیت ملی منتقل می‌کند. عضویت در NPT برای ایران، علاوه بر تعهدات حقوقی، بخشی از چارچوب تعاملات بین‌المللی در پرونده هسته‌ای بوده است. با این حال، تبدیل چنین مطالبه‌ای به سیاست رسمی، موضوعی پیچیده‌تر از یک موضع‌گیری سیاسی است. خروج از NPT می‌تواند پیامدهای حقوقی، دیپلماتیک و امنیتی گسترده‌ای داشته باشد و بر مناسبات ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دیگر بازیگران جهانی اثر بگذارد. قطع‌نامه در کنار این مواضع، به مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز اشاره دارد. تأکید بر رفع مشکلات معیشتی مردم، مدیریت مصرف انرژی، حمایت از صنعتگران، کشاورزان و کارگران و قدردانی از خدمات‌رسانان، نشان می‌دهد برگزارکنندگان مراسم کوشیده‌اند مطالبات داخلی را نیز در متن سیاسی آن جای دهند. حمایت از فلسطین، لبنان، یمن و گروه‌های مقاومت منطقه‌ای و تأکید بر آنچه «وحدت ساحات» نامیده شده، بخش دیگری از این مواضع است. در مجموع، راهپیمایی ۱۳ آبان امسال را می‌توان تصویری فشرده از شرایط سیاسی ایران پس از جنگ دانست؛ مراسمی که در آن حافظه تاریخی انقلاب با تجربه جنگ، شهادت دانش‌آموزان، منازعه بر سر تنگه هرمز و مطالبات تازه در حوزه هسته‌ای و دفاعی پیوند خورد.